Ουγγαρία: Άνοιγμα αρχείων κομμουνιστικής περιόδου

Σε μια κίνηση που χαρακτηρίζεται ως ιστορική, η ουγγρική κυβέρνηση υπό τον πρωθυπουργό Πίτερ Μαγιάρ ανακοίνωσε την απόφασή της να προχωρήσει στη δημοσιοποίηση των αρχείων της κομμουνιστικής περιόδου, μια ενέργεια που έρχεται να υλοποιήσει προεκλογική δέσμευση του ίδιου του Μαγιάρ. Η απόφαση λαμβάνεται με αφορμή τη συμπλήρωση 70 ετών από την εξέγερση του 1956 κατά του κομμουνιστικού καθεστώτος και της σοβιετικής επικυριαρχίας, σηματοδοτώντας μια τομή στη μεταχείριση του ευαίσθητου αυτού υλικού. Τα αρχεία που θα δοθούν στη δημοσιότητα περιλαμβάνουν τους φακέλους των πρακτόρων και των πληροφοριοδοτών του καθεστώτος, καθώς και τις μαγνητοταινίες που περιέχουν στοιχεία τόσο των πρακτόρων όσο και των πολιτών που βρίσκονταν υπό παρακολούθηση.

Παρά το γεγονός ότι το κομμουνιστικό καθεστώς κατέρρευσε το 1989, η Ουγγαρία έχει επιδείξει αξιοσημείωτη καθυστέρηση στο άνοιγμα των φακέλων του αρχείου, το οποίο φυλάσσεται σε έναν τεράστιο υπόγειο χώρο στη Βουδαπέστη. Η καθυστέρηση αυτή αποδίδεται στην έλλειψη πολιτικής βούλησης από διαδοχικές κυβερνήσεις, οι οποίες δεν επέτρεψαν στην ουγγρική κοινωνία να έρθει αντιμέτωπη και να συμφιλιωθεί με το κομμουνιστικό της παρελθόν. Μέχρι σήμερα, η πρόσβαση στα αρχεία ήταν περιορισμένη: εκτός από τους ερευνητές, οι πολίτες μπορούσαν να αιτηθούν πρόσβαση μόνο στους δικούς τους φακέλους ή σε εκείνους στενών συγγενών τους. Με τη νέα ρύθμιση, όλοι οι πολίτες θα έχουν τη δυνατότητα πρόσβασης στα αρχεία μέσω μιας online βάσης δεδομένων, γεγονός που αναμένεται να διευκολύνει σημαντικά την έρευνα και την ενημέρωση.

Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι υπηρεσίες μυστικής αστυνομίας στις χώρες της ανατολικής Ευρώπης, όπως η Stasi στην Ανατολική Γερμανία ή οι υπηρεσίες ασφαλείας στην Ουγγαρία, βασίζονταν σε πληροφορίες που προέρχονταν από πληροφοριοδότες και συνεργάτες. Αυτοί οι άνθρωποι στρατολογούνταν μέσω εκβιασμών, απειλών ή ανταμοιβών, και ο αριθμός τους ήταν εντυπωσιακός: μεταξύ του 1956 και του 1989, περίπου 55.000 μυστικοί πληροφοριοδότες είχαν καταγραφεί στην Ουγγαρία. Οι πληροφοριοδότες αυτοί παρακολουθούσαν φίλους, μέλη των οικογενειών τους, γείτονες και συναδέλφους, με σκοπό να εντοπίσουν σημάδια αντικαθεστωτικών αισθημάτων ή δυτικής επιρροής. Οι αναφορές τους συχνά οδηγούσαν σε συλλήψεις και ανακρίσεις, προκαλώντας βαθύ τραύμα στην κοινωνία.

Πολλά διαμερίσματα στο κέντρο της Βουδαπέστης, γνωστά ως διαμερίσματα-Κ, χρησιμοποιούνταν ως γιάφκες για μυστικές συναντήσεις μεταξύ πρακτόρων της μυστικής αστυνομίας και πολιτών-πληροφοριοδοτών. Το Ιστορικό Αρχείο της Ουγγρικής Κρατικής Ασφαλείας διαχειρίζεται τους φακέλους των κρατικών υπηρεσιών ασφαλείας του κομμουνιστικού καθεστώτος, οι οποίοι περιέχουν τα ονόματα 50.000 έως 60.000 πληροφοριοδοτών. Ο διευθυντής του αρχείου, Μπεντεγκούζ Γκέρκου Τσεχ, χαιρέτισε τη δημοσιοποίηση των φακέλων βάσει του νόμου που ψηφίστηκε τον Σεπτέμβριο από το κοινοβούλιο, χαρακτηρίζοντάς την ως «ιστορικό βήμα». Τόνισε μάλιστα ότι το μέτρο αυτό προχωρά περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα του ανατολικού μπλοκ, καθώς η Πολωνία, αν και άνοιξε τα αρχεία της νωρίτερα, δεν επιτρέπει ελεύθερες και χωρίς περιορισμούς αναζητήσεις, όπως θα συμβεί στην Ουγγαρία. Η Γερμανία υιοθέτησε επίσης μια περιοριστική προσέγγιση στο άνοιγμα των φακέλων της Stasi, ενώ στην Τσεχική Δημοκρατία δεν έχει αναρτηθεί το σύνολο των φακέλων στην online βάση δεδομένων.

Ο ουγγρικός νόμος ορίζει ότι η κατανόηση του παρελθόντος και η διαφάνεια των δημοσίων θεσμών αποτελούν «θεμελιώδεις προϋποθέσεις» για τη λειτουργία ενός δημοκρατικού κράτους. Η δημοσιοποίηση τεσσάρων τύπων φακέλων στην Ουγγαρία θα πραγματοποιηθεί σε δύο στάδια, αρχής γενομένης από τις 4 Νοεμβρίου. Εκείνη την ημέρα του 1956, τα σοβιετικά τανκς εισήλθαν στη Βουδαπέστη για να καταπνίξουν την εξέγερση που είχε ξεκινήσει στις 23 Οκτωβρίου. Ωστόσο, ορισμένα στοιχεία των φακέλων θα αποκρυφούν για να προστατευθούν ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα, όπως ιατρικά αρχεία, στοιχεία για εξαρτήσεις ή για τη σεξουαλική κατεύθυνση των προσώπων. Ο Μπεντεγκούζ Γκέρκου Τσεχ δήλωσε στο Reuters: «Ως αρχειονόμος και ιστορικός, πιστεύω ότι η εξαγωγή κρίσεων βάσει των πληροφοριών αυτών είναι ανάρμοστη. Ωστόσο πιστεύω ότι είναι δυνατόν να αποκτήσουμε βαθύτερη κατανόηση των ιστοριών της ζωής μας και να αντιμετωπίσουμε ουσιαστικότερα τον παρελθόν μας, όχι μόνο σε ατομικό, αλλά και σε κοινωνικό επίπεδο».