Palantir: Η σκιώδης εξουσία των δεδομένων

Η Palantir εξελίσσεται σε έναν από τους πιο ισχυρούς και λιγότερο ελεγχόμενους παίκτες της ψηφιακής υποδομής των δυτικών κρατών. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα που προκύπτει όσο ερευνητές και δημοσιογράφοι φωτίζουν το εύρος της επιρροής μιας εταιρείας που ξεκίνησε ως σκοτεινό τεχνολογικό εγχείρημα με δεσμούς με τις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών και σήμερα βρίσκεται βαθιά μέσα σε κρίσιμα κυβερνητικά συστήματα.

Η εταιρεία ιδρύθηκε με χρηματοδότηση από την In-Q-Tel, τον επενδυτικό βραχίονα της CIA, και εξελίχθηκε σε βασικό προμηθευτή λογισμικού ανάλυσης δεδομένων για κυβερνήσεις, υπηρεσίες πληροφοριών, στρατιωτικούς μηχανισμούς και δημόσια συστήματα υγείας. Παρουσιάζεται ως ουδέτερος τεχνολογικός πάροχος, όμως το αποτύπωμά της σε κρατικές συμβάσεις δείχνει κάτι πολύ βαθύτερο: μια ιδιωτική εταιρεία που αποκτά πρόσβαση σε δεδομένα, αποφάσεις και μηχανισμούς εξουσίας.

Συνιδρυτής της Palantir είναι ο Peter Thiel, ένας από τους πιο αμφιλεγόμενους δισεκατομμυριούχους της Silicon Valley, με ισχυρή πολιτική παρουσία και στενούς δεσμούς με τον συντηρητικό αμερικανικό χώρο. Η εταιρεία του δεν λειτουργεί απλώς ως πάροχος πληροφορικής. Λειτουργεί ως κόμβος επεξεργασίας και ενοποίησης δεδομένων για κράτη που έχουν παραδώσει κρίσιμες λειτουργίες τους σε ιδιωτική τεχνολογική υποδομή.

Στρατιωτικά δεδομένα, πυρηνικά συστήματα και ιδιωτική εξουσία

Η ερευνητική δημοσιογράφος Carole Cadwalladr, γνωστή από τις αποκαλύψεις για την Cambridge Analytica, έχει προειδοποιήσει για τον ρόλο της Palantir και για το βάθος της πρόσβασής της σε κρίσιμα κρατικά συστήματα. Σύμφωνα με τις αναφορές της, η εταιρεία έχει εμπλακεί σε συμβάσεις που συνδέονται με εξαιρετικά ευαίσθητα στρατιωτικά δεδομένα και με υποδομές του αμερικανικού πυρηνικού πυραυλικού προγράμματος.

Το πρόβλημα είναι θεμελιώδες. Μια ιδιωτική εταιρεία, χωρίς άμεσο δημοκρατικό έλεγχο αντίστοιχο εκείνου που ασκείται σε κρατικούς θεσμούς, αποκτά ρόλο σε συστήματα που αφορούν την εθνική ασφάλεια, τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και τις πιο ευαίσθητες αποφάσεις ενός κράτους. Εάν τέτοιες υποδομές παραβιαστούν, χειραγωγηθούν ή χρησιμοποιηθούν για πολιτικούς σκοπούς, οι συνέπειες δεν μπορούν να υπολογιστούν με συμβατικούς όρους.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η Palantir έχει συνδεθεί με συμβάσεις του NHS, του εθνικού συστήματος υγείας. Αυτό σημαίνει ότι εκατομμύρια ιατρικά δεδομένα πολιτών, από τα πιο προσωπικά και ευαίσθητα αρχεία που μπορεί να διαθέτει ένα κράτος, περνούν μέσα από συστήματα ιδιωτικής εταιρείας αμερικανικής προέλευσης. Το γεγονός ότι τέτοιες αποφάσεις προχώρησαν χωρίς βαθιά δημόσια συζήτηση και χωρίς ουσιαστικό πολιτικό έλεγχο αποκαλύπτει το νέο μοντέλο διακυβέρνησης: κρίσιμες αποφάσεις λαμβάνονται σε τεχνοκρατικά παρασκήνια, μακριά από τους πολίτες.

Η υπόθεση δεν αφορά μόνο τη Βρετανία. Αφορά κάθε χώρα που παραδίδει δημόσια δεδομένα, υγειονομικά αρχεία, στρατιωτικές πληροφορίες ή μηχανισμούς επιτήρησης σε ιδιωτικές πλατφόρμες. Όποιος ελέγχει τα δεδομένα ελέγχει και ένα μεγάλο μέρος της εξουσίας. Η κυριαρχία δεν μετριέται πλέον μόνο σε σύνορα, στρατό και νόμισμα. Μετριέται και στην ικανότητα ενός κράτους να ελέγχει την ψηφιακή του υποδομή.

Η ψευδαίσθηση της ουδέτερης τεχνολογίας

Η Palantir υποστηρίζει ότι προσφέρει τεχνολογικά εργαλεία που βοηθούν τις κυβερνήσεις να λειτουργούν αποτελεσματικότερα. Η αφήγηση αυτή στηρίζεται στην ιδέα ότι η τεχνολογία είναι ουδέτερη. Όμως η τεχνολογία δεν είναι ποτέ ουδέτερη όταν σχεδιάζεται, ελέγχεται και εφαρμόζεται από εταιρείες με συγκεκριμένες πολιτικές διασυνδέσεις, οικονομικά συμφέροντα και πρόσβαση σε κρατικούς μηχανισμούς.

Η εταιρεία υπόκειται στην αμερικανική νομοθεσία, μεταξύ άλλων και στο πλαίσιο του CLOUD Act, που επιτρέπει στις αμερικανικές αρχές να ζητούν δεδομένα από αμερικανικές τεχνολογικές εταιρείες, ανεξάρτητα από το πού αυτά αποθηκεύονται. Αυτό δημιουργεί ένα τεράστιο ζήτημα εθνικής κυριαρχίας για τις χώρες που αναθέτουν κρίσιμα δεδομένα τους σε αμερικανικές πλατφόρμες.

Στην πράξη, ευαίσθητα δεδομένα Βρετανών ασθενών, Ευρωπαίων πολιτών ή κρατικών λειτουργιών άλλων χωρών μπορεί να βρίσκονται δυνητικά μέσα σε ένα νομικό και τεχνολογικό πλαίσιο όπου η Ουάσιγκτον διατηρεί αποφασιστικό πλεονέκτημα πρόσβασης. Σε αυτή τη συνθήκη, η έννοια της εθνικής ασφάλειας αποδυναμώνεται. Ένα κράτος που δεν ελέγχει τα δεδομένα του δεν ελέγχει πλήρως ούτε τις αποφάσεις του.

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι η απουσία δημόσιας συζήτησης. Ενώ τα μεγάλα μέσα ενημέρωσης εξαντλούν την προσοχή τους σε επιφανειακές πολιτικές αντιπαραθέσεις, εταιρείες όπως η Palantir ενσωματώνονται αθόρυβα στον πυρήνα της κρατικής λειτουργίας. Δημόσιες υπηρεσίες, υπουργεία, στρατιωτικοί μηχανισμοί και συστήματα υγείας μετατρέπονται σε πεδία εφαρμογής ιδιωτικών αλγοριθμικών εργαλείων.

Η Palantir έχει αναπτύξει ισχυρή τεχνογνωσία όχι μόνο στα δεδομένα, αλλά και στις σχέσεις με την εξουσία. Χτίζει δεσμούς με κυβερνητικούς αξιωματούχους, συμμετέχει σε συνέδρια, εισέρχεται σε δημόσιους οργανισμούς μέσω συμβάσεων και παρουσιάζει τις υπηρεσίες της ως αναπόφευκτο στάδιο τεχνολογικού εκσυγχρονισμού. Η μέθοδος είναι απλή: πρώτα εγκαθίσταται ως λύση, έπειτα γίνεται εξάρτηση.

Αυτός είναι ο πυρήνας του κινδύνου. Η δημοκρατία δεν καταλύεται μόνο με στρατιωτικά πραξικοπήματα ή θεσμικές εκτροπές. Μπορεί να διαβρωθεί και μέσα από συμβόλαια που δεν διαβάζει κανείς, μέσα από πλατφόρμες που παρουσιάζονται ως τεχνικά εργαλεία και μέσα από δεδομένα που μετατρέπονται σταδιακά σε ιδιωτική εξουσία.

Οι πολίτες δεν είναι ανίσχυροι, αλλά χρειάζονται επίγνωση. Κάθε δημόσια σύμβαση που αφορά δεδομένα, υγεία, άμυνα, αστυνόμευση ή κοινωνική πολιτική πρέπει να ελέγχεται με αυστηρότητα. Οι κυβερνήσεις οφείλουν να απαντούν ποια δεδομένα παραδίδουν, σε ποιον, με ποιες εγγυήσεις, με ποιον έλεγχο και με ποια δυνατότητα ανάκτησης της κυριαρχίας τους.

Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η Palantir διαθέτει τεχνολογική ισχύ. Αυτό είναι δεδομένο. Το ερώτημα είναι αν οι δημοκρατίες μπορούν ακόμη να ελέγξουν τις εταιρείες στις οποίες παραδίδουν τη ραχοκοκαλιά της λειτουργίας τους. Διότι όταν η ψηφιακή υποδομή ενός κράτους βρίσκεται στα χέρια ενός ιδιωτικού σκιώδους παίκτη της Silicon Valley, η κυριαρχία παύει να είναι πολιτική αρχή και γίνεται όρος εμπορικής σύμβασης.