Παριανό κρασί: Ιστορία, προκλήσεις και το μέλλον του αμπελώνα

Στο νησί της Πάρου, το κρασί δεν αποτελεί απλώς ένα προϊόν· είναι ένας ζωντανός οργανισμός που ενσωματώνει την ιστορία, την οικονομία και την πολιτιστική ταυτότητα του τόπου. Από την αρχαιότητα έως σήμερα, ο παριανός αμπελώνας έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση της τοπικής κοινωνίας, με τις ποικιλίες του να αντικατοπτρίζουν τις γεωργικές παραδόσεις και τις προκλήσεις της νησιωτικότητας. Σε μια εποχή όπου η κλιματική αλλαγή και η τουριστική ανάπτυξη ασκούν πιέσεις, οι παραγωγοί του νησιού αγωνίζονται να διατηρήσουν την κληρονομιά τους, ενώ παράλληλα αναζητούν νέες ευκαιρίες στην αγορά.

Ιστορικό πλαίσιο και εξέλιξη του αμπελώνα

Η σχέση της Πάρου με το κρασί χρονολογείται από τη Μυκηναϊκή περίοδο, όπως μαρτυρούν αρχαιολογικά ευρήματα που συνδέουν το νησί με την παραγωγή και διακίνηση οίνου. Ο Γιώργος Πίττας, συγγραφέας του βιβλίου «Παριανός Αμπελώνας», επισημαίνει ότι το αμπέλι και το κρασί είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με την ιστορία της Πάρου, αποτελώντας βασικούς πυλώνες της τοπικής οικονομίας για αιώνες. Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, ο αμπελώνας γνώρισε περιόδους ακμής, ιδιαίτερα όταν η κρίση της φυλλοξήρας στη Γαλλία προκάλεσε μεγάλη ζήτηση για παριανά σταφύλια, όπως η κόκκινη Μανδηλαριά. Ωστόσο, η μετέπειτα παρακμή, που σχετίζεται με οικονομικές κρίσεις και την αποδυνάμωση του συνεταιρισμού, οδήγησε σε μια περίοδο στασιμότητας. Σήμερα, μια νέα γενιά παραγωγών επιχειρεί να ανασυγκροτήσει τον κλάδο, συνδυάζοντας την παράδοση με τη σύγχρονη καινοτομία.

Οικογενειακή παράδοση και σύγχρονες προκλήσεις

Στο οινοποιείο του Κωνσταντίνου Ρούσσου, η ιστορία του παριανού κρασιού συνεχίζεται από γενιά σε γενιά. «Εμείς είχαμε τα αμπέλια, ο παππούς μου, ο πατέρας μου. Εγώ έβαλα ένα λιθαράκι ακόμα και πήγα στην παραγωγή οίνου», αναφέρει ο ίδιος, υπογραμμίζοντας τη σημασία της οικογενειακής κληρονομιάς. Η προσπάθεια δεν περιορίζεται στη διατήρηση των παλιών αμπελιών, αλλά επεκτείνεται στην ανανέωση και τη συνεργασία με άλλους παραγωγούς για την αγορά σταφυλιών από παλιά κλήματα. Ο στόχος είναι η παραγωγή ενός κρασιού που να εκφράζει σαφώς τον τόπο, με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του να προέρχονται από το έδαφος και τον τρόπο καλλιέργειας. Ο Ρούσσος περιγράφει το παριανό κρασί ως έχον διαφορετικό αρωματικό χαρακτήρα, σώμα και οξύτητες, ενώ τονίζει ότι περίπου το 60% του αμπελώνα είναι άνυδρο, γεγονός που επηρεάζει την ποιότητα και την ποσότητα της παραγωγής.

Οι ποικιλίες που συνδέονται με την τοπική παραγωγή περιλαμβάνουν τη Μονεμβασιά, τη Μανδηλαριά, το Μαύρο Αηδάνι και το Ποταμίσι, μαζί με άλλες ιστορικές ποικιλίες του νησιού. Η διατήρηση αυτών των ποικιλιών δεν είναι μόνο θέμα παράδοσης, αλλά και ζήτημα καθημερινής παραγωγής, καθώς οι παραγωγοί αντιμετωπίζουν προκλήσεις όπως η έλλειψη γεωπόνου στην Πάρο. «Μιλάτε σε ένα νησί που δεν έχει γεωπόνο», λέει χαρακτηριστικά ο Ρούσσος, εξηγώντας ότι για ζητήματα καλλιέργειας και διαδικασιών οι παραγωγοί αναγκάζονται να απευθυνθούν εκτός νησιού. Επιπλέον, η γραφειοκρατία που συνοδεύει τη διακίνηση και τις εξαγωγές είναι πιο περίπλοκη σε σχέση με την ηπειρωτική Ελλάδα, με τον οινοποιό να σημειώνει ότι «αν στη στερεά Ελλάδα υπάρχουν 10 χαρτιά που πρέπει να φτιάξει ο οινοποιός, εμείς εδώ πέρα πρέπει να φτιάξουμε 12». Συνοψίζοντας, υπογραμμίζει την ανάγκη για μεγαλύτερη στήριξη της νησιωτικότητας, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι ιδιαιτερότητες της περιοχής.

Αγορά, εξωστρέφεια και οινοτουρισμός

Παρά τις δυσκολίες, το παριανό κρασί αρχίζει να διευρύνει την παρουσία του πέρα από τα όρια του νησιού. Σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Ρούσσο, το 70% της παραγωγής απορροφάται τοπικά στην Πάρο, ενώ ένα 20% διατίθεται στην Αθήνα και την υπόλοιπη Ελλάδα, και ένα 10% κατευθύνεται σε εξαγωγές, μια δραστηριότητα που ξεκίνησε τα τελευταία δύο χρόνια. Η εξωστρέφεια αυτή συνδέεται άμεσα με τον οινοτουρισμό, ο οποίος αναπτύσσεται ραγδαία. Η Ευτυχία Κρητικού, σύζυγος του Ρούσσου, περιγράφει οργανωμένες επισκέψεις στο οινοποιείο, ξεναγήσεις, γνωριμία με τις ποικιλίες και γευσιγνωσίες, σημειώνοντας ότι «όλο και περισσότεροι δείχνουν ενδιαφέρον να μάθουν τοπικά προϊόντα, τι παράγει ο τόπος μας. Υπάρχει ζήτηση». Το οινοποιείο δέχεται περίπου 50 έως 70 επισκέπτες ημερησίως σε οργανωμένα γκρουπ, με πολλούς από αυτούς να μην γνωρίζουν προηγουμένως τα κρασιά της Πάρου. «Περισσότεροι γνωρίζουν διεθνή αμπελώνα», εξηγεί, «πολλοί όμως ξαφνιάζονται, γιατί συναντούν άλλα χαρακτηριστικά από αυτά που έχουν μάθει». Οι ξένοι επισκέπτες που συναντά η κάμερα του ΑΠΕ-ΜΠΕ στη διάρκεια της γευσιγνωσίας αποτελούν μια διαφορετική πλευρά της ίδιας ιστορίας: την προσπάθεια ενός τοπικού προϊόντος να γίνει γνωστό σε ένα διεθνές κοινό.

Κλιματική αλλαγή και πιέσεις στη γη

Το μέλλον του αμπελώνα, ωστόσο, δεν εξαρτάται μόνο από την αγορά. Ο Κωνσταντίνος Ρούσσος αναφέρεται στην κλιματική αλλαγή και στη σημασία του νερού για την παραγωγή, επισημαίνοντας ότι «σιγά σιγά περνάει και σε εμάς», αν και μέχρι σήμερα η Πάρος διαθέτει αποθέματα νερού που μπορούν να βοηθήσουν την καλλιέργεια. Για τον Γιώργο Πίττα, οι πιέσεις είναι ευρύτερες: «Δημιουργείται, αχνοφαίνεται ένα νέο μέλλον για την Πάρο», λέει, «που βέβαια απειλείται από τις καιρικές συνθήκες και από την κλιματική κρίση, απειλείται από την οικοπεδοποίηση». Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο ερώτημα για τον παριανό αμπελώνα: τι θέση μπορεί να έχει η καλλιεργήσιμη γη σε ένα νησί όπου η τουριστική ανάπτυξη έχει αυξήσει σημαντικά την αξία της γης και έχει αλλάξει τις χρήσεις της;

Η ταυτότητα της Πάρου και το μέλλον του κρασιού

Ο Πίττας αποφεύγει να θέσει το ζήτημα ως ανταγωνισμό με τη Σαντορίνη, σημειώνοντας ότι «δεν έχει νόημα να μιλήσουμε ανταγωνιστικά με τη Σαντορίνη». Αντίθετα, τονίζει την ανάγκη οργάνωσης του ίδιου του παριανού αμπελώνα και απόκτησης κοινής ταυτότητας: «Πρέπει και η Πάρος να οργανωθεί και να πάψει να είναι μεμονωμένα αμπέλια και να δει το κρασί σαν ένα κεφάλαιο. Και σαν ένα πολιτιστικό και οικονομικό κεφάλαιο». Η πρόταση συνδέεται με ένα μοντέλο που εφαρμόζεται ήδη σε άλλες οινοπαραγωγικές περιοχές: τους δρόμους του κρασιού. «Θα μπορούσαμε να φανταστούμε δρόμους του κρασιού στις Κυκλάδες ή στην Πάρο ιδιαίτερα», λέει, υπογραμμίζοντας ότι ένας τέτοιος σχεδιασμός θα μπορούσε να συνδέσει την παραγωγή με την ιστορία, τα χωριά, τη γαστρονομία και έναν διαφορετικό τύπο τουριστικής εμπειρίας.

Η συζήτηση επιστρέφει στην ίδια την ταυτότητα της Πάρου, με τον Πίττα να περιγράφει ένα νησί με δύο διαφορετικές όψεις: τη θερινή, της μεγάλης τουριστικής κίνησης, και τη χειμερινή, όταν αποκαλύπτονται άλλες πλευρές του τόπου. «Αυτό το οποίο θα μπορούσε εντός εισαγωγικών να πουλήσει η Πάρος είναι η παράδοσή της, είναι ο αμπελώνας, είναι κάποια άλλα πράγματα, είναι ο αγροτουρισμός», υποστηρίζει. Ίσως η πιο χαρακτηριστική φράση για αυτή τη μετάβαση ανήκει στον ίδιο τον οινοποιό Κωνσταντίνο Ρούσσο, ο οποίος, μιλώντας για το ΠΟΠ Πάρος, έναν συνδυασμό Μανδηλαριάς και Μονεμβασιάς, περιγράφει το κρασί ως μια συνάντηση δύο εποχών: «Αυτό λοιπόν το κρασί θα έλεγα ότι είναι η Πάρος του 1980 με την Πάρο του 2020». Μέσα σε αυτή τη φράση συμπυκνώνεται η προσπάθεια να συνυπάρξουν δύο διαφορετικές πραγματικότητες: η παλιά παραγωγική Πάρος και το σύγχρονο, τουριστικό νησί.

Το ζητούμενο δεν είναι η επιστροφή στο παρελθόν, αλλά αν η ανάπτυξη μπορεί να αφήσει χώρο και για εκείνα τα στοιχεία που δημιούργησαν την ταυτότητα του τόπου. Ο Πίττας το διατυπώνει διαφορετικά: «Η μάχη, δηλαδή, είναι η μάχη του ξενόφερτου ή του ελλαδικού και όχι του τοπικού». Για τους ανθρώπους που εξακολουθούν να δουλεύουν με το αμπέλι, η τοπικότητα μπορεί να αποτελέσει όχι εμπόδιο αλλά συγκριτικό πλεονέκτημα. Η Πάρος έχει ήδη την ιστορία, τις ποικιλίες, τους παραγωγούς και ένα κοινό επισκεπτών που αναζητά όλο και περισσότερο προϊόντα συνδεδεμένα με τον τόπο. Το ερώτημα είναι αν όλα αυτά μπορούν να αποκτήσουν κοινό σχεδιασμό και αν ο αμπελώνας μπορεί να παραμείνει ζωντανό κομμάτι της Πάρου, όχι ως ανάμνηση μιας άλλης εποχής αλλά ως μέρος της επόμενης.