Η κρίση βαθαίνει και μαζί της βαθαίνουν και τα πλήγματα ανάμεσα στα αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Όσο περνά ο χρόνος η ένταση των επιθέσεων αυξάνεται και τα αποτελέσματά τους γίνονται ολοένα πιο βίαια. Εκείνο που η Δύση βάφτισε κάποτε στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας «παράπλευρες απώλειες» επανέρχεται σήμερα με δραματικό τρόπο. Οι απώλειες αυτές πολλαπλασιάζονται με γεωμετρική πρόοδο, μετατρέποντας τη στατιστική του πολέμου σε καταμέτρηση νεκρών.
Πλέον δεν μετριούνται εκτοξευτές και συστήματα. Μετρώνται ανθρώπινες ζωές. Μαθητές σε σχολεία του Ιράν σκοτώθηκαν όταν αμερικανικός πύραυλος Τόμαχοκ έπληξε την περιοχή τους. Πολίτες που ζούσαν στο Ντουμπάι βρέθηκαν στο στόχαστρο και χάθηκαν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Αμερικανοί στρατιώτες έπεσαν θύματα ενός πολέμου που παρουσιάζεται ως σύγκρουση από απόσταση, διεξαγόμενη από αέρος και με τεχνολογικά μέσα που υποτίθεται περιορίζουν τις απώλειες στο έδαφος.
Το συμπέρασμα είναι σαφές. Οι στρατιωτικοί στόχοι προηγούνται, οι άνθρωποι ακολουθούν και η ηθική απομακρύνεται από το πεδίο των αποφάσεων.
Οι συγκρούσεις που ξεκίνησαν το 2022 στην Ουκρανία και εξελίσσονται σε ευρύτερη γεωπολιτική αναμέτρηση έχουν έναν κοινό παρονομαστή. Η Δύση επιχειρεί να αναπληρώσει απώλειες ισχύος που υπέστη σε περίοδο ειρήνης επενδύοντας συστηματικά στη σύγκρουση. Η επικράτηση απέναντι στον υπαρκτό σοσιαλισμό, η επανένωση της Γερμανίας, η μεταφορά μεγάλου μέρους της παραγωγής στο Πεκίνο και η επέκταση της παγκοσμιοποίησης δημιούργησαν την ψευδαίσθηση μιας οριστικής νίκης. Η ιστορία όμως δεν σταμάτησε. Άνοιξε έναν νέο κύκλο ανταγωνισμών.
Η Δύση βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με μια μάχη οπισθοφυλακής. Προσπαθεί να καθυστερήσει την αλλαγή των ισορροπιών στην κορυφή του διεθνούς συστήματος. Ο πόλεμος δι’ αντιπροσώπων στην Ουκρανία δεν οδήγησε στην εξουδετέρωση της Ρωσίας. Η Μόσχα παραμένει ενεργός παίκτης. Η πραγματική συνέπεια υπήρξε η αποδυνάμωση της Γερμανίας και η διάρρηξη των οικονομικών δεσμών της με την Κίνα. Το τίμημα αυτής της σύγκρουσης αποτυπώνεται σε εκατομμύρια νεκρούς και εκατομμύρια πρόσφυγες. Από τους περίπου δέκα εκατομμύρια Ουκρανούς που εγκατέλειψαν τη χώρα τους, οι μισοί κατευθύνθηκαν προς τη Δύση και οι υπόλοιποι βρέθηκαν στη Ρωσία.
Η ένταση που εκδηλώνεται στη Λατινική Αμερική με τη στοχοποίηση καθεστώτων όπως εκείνο της Βενεζουέλας και της Κούβας εντάσσεται στην ίδια στρατηγική. Στόχος είναι η αποδυνάμωση της ανερχόμενης Κίνας μέσα από τον περιορισμό της πρόσβασής της σε φθηνές ενεργειακές πηγές.
Στην ίδια λογική εντάσσεται και η σύγκρουση με το Ιράν. Πέρα από τις εσωτερικές ισορροπίες που διαμορφώνει στο αμερικανικό πολιτικό σύστημα και τη συσπείρωση γύρω από την προεδρία Τραμπ μέσω των ισχυρών λόμπι της αμυντικής βιομηχανίας, η αντιπαράθεση αυτή συνδέεται με τον περιορισμό των ενεργειακών διαδρομών που τροφοδοτούν την κινεζική οικονομία.
Η εικόνα που διαμορφώνεται αποκαλύπτει μια βαθιά μεταβολή. Ο κόσμος έχει ήδη αλλάξει. Η Δύση δεν βρίσκεται πλέον στην κορυφή των περισσότερων τεχνολογικών και παραγωγικών πεδίων. Στη ρομποτική, στην τεχνητή νοημοσύνη, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στους εξοπλισμούς και στα μαχητικά αεροσκάφη νέας γενιάς, στις σπάνιες γαίες, στις μπαταρίες, στην εξερεύνηση του Διαστήματος και στην παραγωγή ψηφιακών συσκευών, το Πεκίνο κατόρθωσε να αξιοποιήσει τα εργαλεία που του παραχώρησε η ίδια η παγκοσμιοποίηση. Η Δύση βρέθηκε αντιμέτωπη με τις συνέπειες των επιλογών της.
Ο Ντόναλντ Τραμπ, όταν επέστρεψε στον Λευκό Οίκο, αντιλήφθηκε ότι παρέλαβε μια χώρα που αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα ανταγωνιστικότητας. Η διεθνής επιρροή των Ηνωμένων Πολιτειών είχε περιοριστεί. Οι συμμαχίες είχαν φθαρεί και οι αντίπαλοι είχαν οργανωθεί σε νέα σχήματα συνεργασίας. Η αμερικανική ηγεμονία βρέθηκε υπό αμφισβήτηση.
Η πρώτη του επιλογή ήταν η ενίσχυση των εμπορικών σχέσεων και όχι η κλιμάκωση των πολέμων. Επιδίωξε συμφωνίες, επενδύσεις και οικονομικές συναλλαγές. Ωστόσο η Δύση δεν λειτουργεί πλέον ως ενιαίο σώμα που ακολουθεί τις αποφάσεις της Ουάσιγκτον. Το Λονδίνο και το Βερολίνο επέλεξαν τη συνέχιση της σύγκρουσης στην Ουκρανία. Η Βρετανία για λόγους στρατηγικής ισχύος, η Γερμανία επειδή η πολεμική οικονομία στηρίζει την παραγωγική της δομή.
Στο ίδιο διάστημα το Ισραήλ αξιοποίησε την κατάσταση για να αντιμετωπίσει τους περιφερειακούς αντιπάλους του. Οι συγκρούσεις επεκτάθηκαν στην Παλαιστίνη, στον Λίβανο, στη Συρία και στο Ιράν, με εμπλοκή οργανώσεων όπως η Χαμάς, η Χεζμπολάχ και οι Φρουροί της Επανάστασης.
Η αποσταθεροποίηση της Τουρκίας δημιουργεί για την Ελλάδα ορισμένα πρόσκαιρα οφέλη σε επίπεδο εθνικών υπολογισμών. Σε ευρύτερη γεωπολιτική κλίμακα, οι συνέπειες αυτής της αστάθειας παραμένουν αβέβαιες.
Οι δύο μεγάλοι πόλεμοι της εποχής εμφανίζουν ενδιαφέρουσες αντιστροφές. Στην Ουκρανία η Ρωσία βρέθηκε αντιμέτωπη με μια συμμαχία δυνάμεων που δρούσαν στο παρασκήνιο χωρίς επίσημη συμμετοχή. Στην περίπτωση του Ιράν οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετωπίζουν τη φθορά που προκαλεί η έμμεση εμπλοκή χωρών όπως η Κίνα, η Ρωσία και η Βόρεια Κορέα. Ακόμη και αν η Ουάσιγκτον επιθυμούσε την άμεση λήξη της σύγκρουσης, οι δυνάμεις που επενδύουν στη στρατηγική εξασθένιση των ΗΠΑ έχουν συμφέρον να τη διατηρήσουν.
Κάθε πόλεμος μπορεί να προσφέρει δόξα σε έναν ηγέτη. Μπορεί όμως να καταλήξει και σε ιστορική ήττα.
Η ιδιαιτερότητα της σημερινής συγκυρίας βρίσκεται στο γεγονός ότι η πρωτοβουλία των συγκρούσεων ανήκει κυρίως στη Δύση και όχι σε κάποιον εξωτερικό αντίπαλο. Οι συνέπειες αυτής της επιλογής επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητα των κοινωνιών. Το κόστος της ενέργειας, η τιμή του ψωμιού, η τιμή των καυσίμων και των λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος αποτελούν πλέον μέρος της γεωπολιτικής εξίσωσης.
Η ένταση που διαμορφώνεται στην κορυφή του διεθνούς συστήματος επεκτείνεται σταδιακά και στις κοινωνίες των δυτικών χωρών. Η διάσπαση δεν περιορίζεται πλέον στα κέντρα εξουσίας. Αρχίζει να εμφανίζεται και στη βάση των κοινωνιών. Ακόμη και αν στο μέλλον επιτευχθεί ο στόχος της μείωσης ή της διαγραφής των τεράστιων χρεών που βαραίνουν τις οικονομίες, το κόστος της διαδικασίας θα είναι τεράστιο.
Σε μια τέτοια περίπτωση, η εξίσωση θα οδηγεί σε ένα αποτέλεσμα όπου όλα μηδενίζονται. Και σε αρκετές περιπτώσεις η διαδικασία αυτή έχει ήδη ξεκινήσει.
