Πώς γράφτηκε το «Όχι»: Το χρονικό της 28ης Οκτωβρίου 1940

Τα ξημερώματα που η φασιστική Ιταλία εισέβαλε στην Ελλάδα, η άρνηση του Ιωάννη Μεταξά και η αντίσταση του ελληνικού στρατού που ανέτρεψε τα σχέδια του Μουσολίνι.

Η 28η Οκτωβρίου 1940 αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημερομηνίες της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας. Εκείνα τα ξημερώματα, η φασιστική Ιταλία του Μπενίτο Μουσολίνι εισέβαλε στην Ελλάδα, ανοίγοντας ένα νέο, δραματικό κεφάλαιο για τη χώρα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η ημερομηνία δεν επιλέχθηκε τυχαία. Συνέπιπτε με την επέτειο της «Πορείας προς τη Ρώμη» του 1922, της φασιστικής κινητοποίησης που είχε ανοίξει τον δρόμο για την άνοδο του Μουσολίνι στην εξουσία.

Ο Ιταλός δικτάτορας προσδοκούσε μια γρήγορη νίκη, θεωρώντας ότι η Ελλάδα δεν θα μπορούσε να αντισταθεί αποτελεσματικά. Παράλληλα, επιδίωκε να ενισχύσει το προσωπικό του κύρος απέναντι στον Αδόλφο Χίτλερ, ο οποίος είχε στείλει στρατεύματα στη Ρουμανία χωρίς προηγουμένως να τον ενημερώσει.

«Θα μάθει από τις εφημερίδες ότι κατέλαβα την Ελλάδα», φέρεται να είχε πει ο Μουσολίνι, σύμφωνα με το ημερολόγιο του γαμπρού του και τότε υπουργού Εξωτερικών της Ιταλίας, Γκαλεάτσο Τσιάνο.

Το τελεσίγραφο στις 3 τα ξημερώματα

Η απόφαση για την επίθεση είχε ληφθεί στις 15 Οκτωβρίου 1940, παρά τις επιφυλάξεις που διατύπωναν Ιταλοί στρατιωτικοί για την ανεπαρκή προετοιμασία της επιχείρησης.

Λίγο πριν από τις 03:00 τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου, ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι, έφτασε στην κατοικία του πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά. Εκεί του παρέδωσε τελεσίγραφο, με το οποίο η Ιταλία απαιτούσε να της επιτραπεί να καταλάβει στρατηγικά σημεία της ελληνικής επικράτειας.

Το κείμενο δεν προσδιόριζε με σαφήνεια ποιες περιοχές θα καταλάμβαναν τα ιταλικά στρατεύματα. Όταν ο Μεταξάς ζήτησε διευκρινίσεις, ο Γκράτσι φέρεται να απάντησε ότι δεν γνώριζε. Η προθεσμία για την αποδοχή των απαιτήσεων έληγε στις 06:00, αφήνοντας στην ελληνική κυβέρνηση μόλις τρεις ώρες για να απαντήσει.

Η απάντηση του Μεταξά ήταν αρνητική. Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες, είπε στα γαλλικά «Alors, c’est la guerre», δηλαδή «Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο».

Όταν ο Ιταλός πρεσβευτής φέρεται να του επισήμανε ότι ο πόλεμος θα μπορούσε να αποφευχθεί, ο Μεταξάς απάντησε «Όχι», σύμφωνα με τα απομνημονεύματα του Γκράτσι.

Έτσι, η λέξη που έμελλε να συμβολίσει την ελληνική αντίσταση απέναντι στον φασισμό πέρασε στη συλλογική μνήμη. Η διατύπωση «Όχι» καθιερώθηκε ως τίτλος στον Τύπο τις επόμενες ημέρες και συνδέθηκε οριστικά με την εθνική επέτειο.

Η εισβολή και η ελληνική αντεπίθεση

Πριν ακόμη εκπνεύσει το τελεσίγραφο, περίπου στις 05:30, τα ιταλικά στρατεύματα πέρασαν τα ελληνοαλβανικά σύνορα. Η Αλβανία βρισκόταν υπό ιταλική κατοχή από τον Απρίλιο του 1939 και αποτέλεσε τη βάση για την επίθεση κατά της Ελλάδας.

Οι προσδοκίες του Μουσολίνι για μια εύκολη στρατιωτική επικράτηση διαψεύστηκαν. Ο ελληνικός στρατός αντιστάθηκε σθεναρά στα βουνά της Ηπείρου και της Πίνδου, ανακόπτοντας την ιταλική προέλαση.

Στις 14 Νοεμβρίου 1940, οι ελληνικές δυνάμεις πέρασαν στην αντεπίθεση και προχώρησαν στο αλβανικό έδαφος. Στις 22 Νοεμβρίου κατέλαβαν την Κορυτσά, σημειώνοντας μία από τις σημαντικότερες επιτυχίες της εκστρατείας.

Παρά το δικτατορικό καθεστώς της 4ης Αυγούστου και τις βαθιές πολιτικές διαιρέσεις της εποχής, η αντίσταση στην εισβολή απέκτησε ευρεία λαϊκή υποστήριξη. Στο μέτωπο, στρατιώτες και αξιωματικοί πολεμούσαν σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, ενώ ο άμαχος πληθυσμός συνέβαλλε στην προσπάθεια με κάθε διαθέσιμο μέσο.

Ξεχωριστή θέση στην ιστορική μνήμη κατέχουν οι γυναίκες της Πίνδου, οι οποίες μετέφεραν τρόφιμα και πολεμοφόδια σε δυσπρόσιτες ορεινές περιοχές και βοήθησαν στη μεταφορά τραυματιών. Η συνεισφορά τους αποτέλεσε ένα από τα χαρακτηριστικά σύμβολα της ελληνικής αντίστασης.

Η αποτυχία της Ιταλίας και η γερμανική εισβολή

Η αποτυχία της ιταλικής επίθεσης έγινε ακόμη πιο εμφανής τον Μάρτιο του 1941, όταν απέτυχε και η μεγάλη «Εαρινή Επίθεση» των Ιταλών. Η ελληνική αντίσταση είχε καταφέρει να ανατρέψει τους αρχικούς σχεδιασμούς της Ρώμης και να προσφέρει στους Συμμάχους μία από τις πρώτες σημαντικές επιτυχίες απέναντι στις δυνάμεις του Άξονα.

Ωστόσο, η εξέλιξη του πολέμου άλλαξε δραματικά στις 6 Απριλίου 1941, όταν η ναζιστική Γερμανία εισέβαλε στην Ελλάδα. Η γερμανική επίθεση οδήγησε τελικά στην κατάρρευση της ελληνικής άμυνας και στην έναρξη της Κατοχής, με τη χώρα να περνά υπό τον έλεγχο της Γερμανίας, της Ιταλίας και της Βουλγαρίας.

Πώς καθιερώθηκε η 28η Οκτωβρίου ως εθνική επέτειος

Η μνήμη της 28ης Οκτωβρίου διατηρήθηκε ακόμη και κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Η πρώτη επέτειος τιμήθηκε στις 28 Οκτωβρίου 1941, με εκδηλώσεις και ομιλίες φοιτητών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, παρά τους περιορισμούς των κατοχικών αρχών.

Η επίσημη καθιέρωση του εορτασμού ακολούθησε το 1944, λίγες ημέρες μετά την απελευθέρωση της Αθήνας.

Από τότε, η 28η Οκτωβρίου τιμάται κάθε χρόνο ως εθνική επέτειος. Το «Όχι» συμβολίζει την άρνηση υποταγής στις απαιτήσεις μιας επιθετικής δύναμης, ενώ η αντίσταση του ελληνικού στρατού και η συμβολή του λαού παραμένουν κεντρικά στοιχεία της ιστορικής μνήμης της χώρας.