Ρωσία: Αγώνας για εξαγωγές σιτηρών εκτός Μαύρης Θάλασσας

Η κλιμάκωση των εχθροπραξιών στη Μαύρη Θάλασσα έχει ωθήσει τη Ρωσία σε έναν αγώνα δρόμου προκειμένου να διατηρήσει τη ροή των εξαγωγών σιτηρών της, στρεφόμενη σε εναλλακτικές διαδρομές. Ωστόσο, τα μέχρι στιγμής δεδομένα καταδεικνύουν ότι οι προσπάθειες αυτές υπολείπονται σημαντικά των αρχικών στόχων, καθώς μόλις περίπου το ένα δέκατο των συνολικών ποσοτήτων διακινείται μέσω των βασικών εναλλακτικών λιμανιών. Πρόκειται για την πλέον πρόσφατη ένδειξη των ευρύτερων επιπτώσεων που έχει η γεωπολιτική αστάθεια στις παγκόσμιες αγορές εμπορευμάτων, όπως επισημαίνει το Bloomberg.

Η Ρωσία, ως ο μεγαλύτερος εξαγωγέας σιταριού παγκοσμίως, βρίσκεται αντιμέτωπη με τον κίνδυνο μείωσης των αποστολών της, γεγονός που θα μπορούσε να επιτείνει τις ήδη αυξημένες τιμές των τροφίμων διεθνώς. Ο δείκτης Bloomberg Agriculture Spot Index, ο οποίος παρακολουθεί δέκα βασικές αγροτικές πρώτες ύλες, από τη σόγια έως τον καφέ, κατέγραψε άνοδο 13% το τρίτο τρίμηνο, σημειώνοντας τη μεγαλύτερη τριμηνιαία αύξηση από τον Μάρτιο του 2022. Τα στοιχεία της εταιρείας συμβούλων Kpler αποκαλύπτουν ότι πέντε βασικά εναλλακτικά λιμάνια κατάφεραν να αυξήσουν τις φορτώσεις σιτηρών και ελαιούχων σπόρων από σχεδόν μηδενικά επίπεδα σε περίπου 1,3 εκατομμύρια τόνους κατά την περίοδο αιχμής, από τον Ιούλιο έως τον Σεπτέμβριο. Η ποσότητα αυτή, ωστόσο, παραμένει δραματικά χαμηλότερη από τα περίπου 12 εκατομμύρια τόνους που μπορούν να διακινήσουν κατά το ίδιο διάστημα τα βασικά ρωσικά λιμάνια στη Μαύρη Θάλασσα.

Η Μαύρη Θάλασσα παραμένει αναντικατάστατη

Οι επιθέσεις Ρωσίας και Ουκρανίας στις λιμενικές υποδομές και τα πλοία της άλλης πλευράς στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας —την κύρια θαλάσσια οδό που συνδέει την αγροτική παραγωγή των δύο χωρών με τους αγοραστές σε ολόκληρο τον κόσμο— έχουν οδηγήσει το εμπόριο σχεδόν σε αδιέξοδο από τον Ιούλιο. Το Κρεμλίνο ασκεί πιέσεις σε παραγωγούς και εμπόρους να διατηρήσουν τη θέση της Ρωσίας ως κορυφαίου εξαγωγέα σιταριού παγκοσμίως, καθώς το εμπόριο σιτηρών δεν αποτελεί μόνο σημαντική πηγή εσόδων, αλλά και εργαλείο άσκησης γεωπολιτικής επιρροής.

«Η σκληρή πραγματικότητα είναι ότι, επί της ουσίας, δεν υπάρχουν εξαγωγικές διαδρομές που μπορούν να αντικαταστήσουν τη Μαύρη Θάλασσα», δήλωσε στο Bloomberg ο Αντρέι Σίζοφ, διευθύνων σύμβουλος της SovEcon. Όπως ανέφερε, η Ρωσία θα μπορούσε ενδεχομένως να εξάγει έως και 3 εκατομμύρια τόνους τον μήνα αργότερα μέσα στο έτος, «αλλά δεν υπάρχει κάποιο μαγικό τέχνασμα που θα μπορούσε να διπλασιάσει τις εξαγωγές. Απλώς δεν είναι εφικτό».

Η έκταση της προσπάθειας μεταφοράς των εξαγωγών σε άλλες διαδρομές καταδεικνύει τη σημασία που έχει για τη Ρωσία να βρει τρόπους να συνεχίσει να διαθέτει τα σιτηρά της στις διεθνείς αγορές. Μόνο τον Σεπτέμβριο, οι εξαγωγές από τα λιμάνια Ουστ-Λούγκα και Βισότσκι στη Βαλτική, το Αστραχάν και τη Μαχατσκάλα στην Κασπία Θάλασσα, καθώς και τη Σλάβιανκα στην Άπω Ανατολή, έφτασαν σχεδόν τους 800.000 τόνους, ποσότητα περίπου οκταπλάσια σε σχέση με τον Ιούλιο. Η ρωσική κυβέρνηση έχει επίσης ανακοινώσει προσωρινή αναστολή των εξαγωγικών δασμών στο σιτάρι, το καλαμπόκι και το κριθάρι, ενώ προσφέρει επιδοτήσεις για την ενθάρρυνση της σιδηροδρομικής μεταφοράς φορτίων από τις νότιες περιοχές προς τα λιμάνια της Βαλτικής.

Το μεγάλο εμπόδιο είναι το κόστος

Ωστόσο, η δυνατότητα μεταφοράς των σιτηρών σε ένα εναλλακτικό λιμάνι αποτελεί μόνο ένα μέρος του προβλήματος. Το μεγαλύτερο εμπόδιο είναι το κατά πόσο η διαδικασία μπορεί να καταστεί οικονομικά βιώσιμη. Τα σιτηρά πρέπει να μεταφερθούν από τις νότιες αγροτικές περιοχές κοντά στη Μαύρη Θάλασσα προς τα εναλλακτικά λιμάνια. Σύμφωνα με δύο πηγές που γνωρίζουν τα στοιχεία, οι ημερήσιες σιδηροδρομικές φορτώσεις αγροτικών προϊόντων από τη νότια Ρωσία με προορισμό τα λιμάνια Ουστ-Λούγκα και Βισότσκι στη Βαλτική αυξήθηκαν κατά 465% μεταξύ 1ης και 22ας Σεπτεμβρίου. Η υπηρεσία Τύπου της ρωσικής κυβέρνησης, καθώς και τα υπουργεία Γεωργίας και Μεταφορών, δεν απάντησαν σε αιτήματα για σχόλιο.

Ένας από τους βασικούς λόγους που καθιστούν τόσο σημαντικά τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας είναι η εγγύτητά τους σε ορισμένους από τους μεγαλύτερους αγοραστές ρωσικών προϊόντων, ιδιαίτερα στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Η μεταφορά σιτηρών μέσω των βόρειων λιμανιών —ή ακόμη περισσότερο μέσω της Άπω Ανατολής— θα επιμήκυνε σημαντικά τα ταξίδια των πλοίων, αυξάνοντας παράλληλα το κόστος των ναύλων. Πριν από την τελευταία κλιμάκωση, η μεταφορά φορτίων προς την Αίγυπτο μέσω της Βαλτικής Θάλασσας —η οποία θεωρείται ευρέως η πιο βιώσιμη εναλλακτική οδός για τις ρωσικές εξαγωγές σιτηρών— κόστιζε περίπου 30%-35% περισσότερο ανά τόνο σε σχέση με τη μεταφορά μέσω των λιμανιών της Μαύρης Θάλασσας, σύμφωνα με εκτιμήσεις της ναυλαγοράς από τη Σερένα Πιάτσο, αναλύτρια της αγοράς ξηρού χύδην φορτίου, και την πλοιομεσίτρια Μπάρμπαρα Ρόσι της Ifchor Galbraiths. Η σύγκριση βασίζεται σε πλοία τύπου Handysize, δηλαδή φορτηγά πλοία μεταφοράς χύδην φορτίου που συνήθως μεταφέρουν περίπου 30.000-35.000 τόνους σιτηρών. Οι τρέχουσες τιμές ναύλων στη Μαύρη Θάλασσα είναι δύσκολο να προσδιοριστούν, καθώς δεν υπάρχει ζήτηση από αγοραστές, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές.

«Αν εξετάσει κανείς τη γεωγραφία των ρωσικών πωλήσεων σιτηρών, νομίζω ότι απλώς δεν βγαίνει οικονομικά», δήλωσε ο Αλεξέι Κούζμις, επικεφαλής του γραφείου Μαύρης Θάλασσας της ναυλομεσιτικής Thurlestone Shipping. «Η Ρωσία στέλνει πολλά φορτία στη Βόρεια Αφρική — στην Τυνησία, την Αλγερία και την Αίγυπτο», πρόσθεσε.

Στο τραπέζι το Μούρμανσκ και η Άπω Ανατολή

Η αποτελεσματική μεταφορά των εξαγωγών σε ένα εναλλακτικό λιμάνι απαιτεί επίσης υποδομές για την αποθήκευση και τη διαχείριση των σιτηρών. Η Ρωσία σχεδιάζει να αρχίσει από τον Οκτώβριο να χρησιμοποιεί το λιμάνι του Μούρμανσκ, το τέταρτο μεγαλύτερο της χώρας, για εξαγωγές σιτηρών, μετέδωσε τον περασμένο μήνα το Interfax. Το λιμάνι διαθέτει δυναμικότητα εξαγωγών εκατομμυρίων τόνων, μεγάλο μέρος της οποίας όμως αφορά εμπορεύματα όπως σιδηρομετάλλευμα, άνθρακας και μέταλλα. Ως εκ τούτου, παραμένει ασαφές πόσους τόνους σιτηρών θα μπορούσε πραγματικά να διαχειριστεί.

Αρκετοί Ρώσοι εξαγωγείς σιτηρών, οι οποίοι ζήτησαν να μην κατονομαστούν σχολιάζοντας τις πρωτοβουλίες του Κρεμλίνου, εκτιμούν ότι θα απαιτούνταν πρόσθετες κρατικές επιδοτήσεις προκειμένου η διαδρομή μέσω Μούρμανσκ να καταστεί οικονομικά βιώσιμη. Η δημιουργία νέων υποδομών είναι δαπανηρή και σύνθετη διαδικασία. Ένα νέο τερματικό σταθμό σιτηρών στο Βλαδιβοστόκ θα μπορούσε να κοστίσει περίπου 25 δισεκατομμύρια ρούβλια, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές. Πρόκειται για σημαντική επένδυση για τη VTB, η οποία ελέγχει τη Demetra, τον μεγαλύτερο εξαγωγέα σιτηρών της Ρωσίας. Παράλληλα, οποιαδήποτε άμεση κατασκευαστική εργασία θα περιπλεκόταν περαιτέρω από την προσέγγιση του χειμώνα.

«Δεν είναι πάντοτε εφικτό να προσαρμοστεί ο εξοπλισμός φόρτωσης των λιμανιών για τη διακίνηση σιτηρών», δήλωσε ο Αλέξις Ελεντέρ, επικεφαλής ανάλυσης της αγοράς ξηρού χύδην φορτίου στην Kpler. Ως εκ τούτου, αν και οι ποσότητες που θα διακινηθούν μέσω της Βαλτικής ή του Μούρμανσκ ενδέχεται να αποδειχθούν υψηλότερες των αναμενομένων, «δεν θα μπορέσουν να αντισταθμίσουν την απώλεια της εξαγωγικής δυναμικότητας της Μαύρης Θάλασσας».