Ρούμπιο στην Αθήνα: Η Ελλάδα στο επίκεντρο μιας γεωπολιτικής καταιγίδας

Σε μια από τις πιο σύνθετες γεωπολιτικές συγκυρίες των τελευταίων ετών πραγματοποιείται η επίσκεψη του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα στις 6 Οκτωβρίου, στο πλαίσιο του έκτου Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδας–ΗΠΑ. Επισήμως, στο τραπέζι βρίσκονται η άμυνα, η ενεργειακή συνεργασία, η οικονομία και η περιφερειακή ασφάλεια. Στην πράξη, όμως, η επίσκεψη γίνεται σε μια στιγμή κατά την οποία σχεδόν όλα τα μέτωπα γύρω από την Ελλάδα βρίσκονται ταυτόχρονα σε κίνηση.

Η Ουάσιγκτον αντιμετωπίζει την Ελλάδα ως κρίσιμο κρίκο ανάμεσα στα Βαλκάνια, τη Μαύρη Θάλασσα, την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Για τον λόγο αυτό, η ατζέντα της επίσκεψης Ρούμπιο ξεπερνά κατά πολύ τις κλασικές διμερείς σχέσεις Αθήνας–Ουάσιγκτον.

Στο Αιγαίο, η περίοδος των λεγόμενων «ήρεμων νερών» εμφανίζει πλέον σοβαρές ρωγμές. Η Τουρκία έχει επαναφέρει με ένταση το ζήτημα της αποστρατιωτικοποίησης ελληνικών νησιών, με την Αθήνα να απορρίπτει τις σχετικές τουρκικές αιτιάσεις και να παρακολουθεί τις κινήσεις της Άγκυρας τόσο σε στρατιωτικό όσο και σε διπλωματικό επίπεδο.

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, μια νέα περίοδος ελληνοτουρκικής έντασης δεν αποτελεί απλώς μια διμερή διαφορά μεταξύ δύο συμμάχων. Ελλάδα και Τουρκία αποτελούν βασικά μέλη της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ και οποιαδήποτε σοβαρή κρίση στο Αιγαίο δημιουργεί προβλήματα συνοχής σε μια περίοδο κατά την οποία η Συμμαχία παραμένει στραμμένη και προς την Ουκρανία και τη Μαύρη Θάλασσα.

Το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου γίνεται γεωπολιτικό τεστ

Ακόμη πιο άμεσα είναι τα δεδομένα στην Ανατολική Μεσόγειο. Το έργο του Great Sea Interconnector, της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου, έχει μετατραπεί από ένα μεγάλο ενεργειακό σχέδιο σε πεδίο όπου συγκρούονται διαφορετικές αντιλήψεις για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες και την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Αθήνα και Παρίσι αναζητούν φόρμουλα που θα επιτρέψει την επανέναρξη των θαλάσσιων ερευνών, με την 26η Οκτωβρίου να εξετάζεται ως πιθανό χρονικό σημείο για νέα κίνηση της Nexans στην περιοχή ανατολικά της Κάσου και της Καρπάθου.

Το σενάριο που βρίσκεται υπό συζήτηση προβλέπει ενημέρωση της Άγκυρας από τη γαλλική εταιρεία για τις επικείμενες έρευνες. Η ελληνική και η γαλλική πλευρά, ωστόσο, επιμένουν ότι μια τέτοια ενημέρωση δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως αίτημα άδειας από την Τουρκία.

Η Άγκυρα από την πλευρά της υποστηρίζει ότι οποιαδήποτε έρευνα ή πόντιση καλωδίων σε περιοχές που η ίδια θεωρεί τμήμα της τουρκικής υφαλοκρηπίδας προϋποθέτει συνεννόηση μαζί της. Η Αθήνα απορρίπτει αυτή την ερμηνεία και υποστηρίζει ότι οι σχετικές αδειοδοτήσεις εμπίπτουν στις ελληνικές αρμοδιότητες και στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.

Το καλώδιο, επομένως, λειτουργεί πλέον ως πραγματικό τεστ. Η σημασία του αφορά την ενέργεια, αλλά παράλληλα αγγίζει την εφαρμογή του διεθνούς δικαίου, τις θαλάσσιες ζώνες και τη δυνατότητα υλοποίησης ενός ευρωπαϊκού έργου χωρίς να δημιουργείται προηγούμενο αναγνώρισης τουρκικών αξιώσεων.

Στην Κύπρο αναπτύσσεται την ίδια στιγμή ένας διαφορετικός ενεργειακός σχεδιασμός. Η Τουρκία προωθεί σχέδιο υποθαλάσσιου αγωγού φυσικού αερίου μήκους περίπου 97 χιλιομέτρων προς το κατεχόμενο βόρειο τμήμα του νησιού, ενώ στις σχετικές θαλάσσιες έρευνες αναμένεται να συμμετάσχει το τουρκικό ερευνητικό σκάφος Oruc Reis.

Διαμορφώνονται έτσι δύο διαφορετικές ενεργειακές κατευθύνσεις στην ίδια γεωγραφική περιοχή. Από τη μία, το σχέδιο διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου με την ευρωπαϊκή ενεργειακή αγορά. Από την άλλη, η περαιτέρω ενεργειακή σύνδεση των κατεχομένων με την Τουρκία. Η Λευκωσία έχει ήδη καταγγείλει το τουρκικό σχέδιο ως μέρος της προσπάθειας περαιτέρω ενσωμάτωσης του κατεχόμενου τμήματος στην Τουρκία.

Στο ίδιο γεωπολιτικό τόξο παραμένει η Λιβύη. Το τουρκολιβυκό μνημόνιο εξακολουθεί να αποτελεί βασικό σημείο σύγκρουσης Αθήνας και Άγκυρας για τις θαλάσσιες ζώνες. Η Ελλάδα επιμένει ότι το μνημόνιο δεν παράγει νόμιμα αποτελέσματα και έχει θέσει ως προτεραιότητα τη διαπραγμάτευση για οριοθέτηση ΑΟΖ με τη Λιβύη στη βάση του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας.

Το αποτέλεσμα είναι ότι το ελληνοτουρκικό πεδίο δεν περιορίζεται πλέον στο Αιγαίο. Εκτείνεται από την Κύπρο και την Κάσο μέχρι την Κρήτη και τις ακτές της Λιβύης.

Ισραήλ, Μέση Ανατολή και Ουκρανία συμπληρώνουν το γεωπολιτικό παζλ

Στην εξίσωση έχει αποκτήσει ιδιαίτερο βάρος και η στρατηγική συνεργασία Ελλάδας–Ισραήλ. Στις 31 Αυγούστου υπεγράφη συμφωνία περίπου 3 δισ. ευρώ για τη δημιουργία του πολυεπίπεδου συστήματος αεράμυνας «Achilles Shield», το οποίο θα βασιστεί σε ισραηλινά συστήματα όπως τα David’s Sling, SPYDER και BARAK MX.

Η εξέλιξη αυτή έχει προκαλέσει αντιδράσεις στην Τουρκία, όπου η ενισχυμένη αμυντική συνεργασία Αθήνας και Ιερουσαλήμ αντιμετωπίζεται μέσα από το πρίσμα του στρατηγικού ανταγωνισμού στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η ένταση στις σχέσεις Τουρκίας–Ισραήλ προσθέτει ακόμη έναν παράγοντα αστάθειας. Οι σχέσεις Ελλάδας–Ισραήλ, οι τριμερείς συνεργασίες Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ και οι νέες αμυντικές συμφωνίες συνδέονται πλέον άμεσα με τις ευρύτερες περιφερειακές ισορροπίες.

Πάνω από όλα αυτά βρίσκεται η διαρκής κρίση στη Μέση Ανατολή. Οι εξελίξεις γύρω από τη Γάζα, το Ιράν, τη Συρία και την ασφάλεια της διεθνούς ναυσιπλοΐας επηρεάζουν άμεσα την Ανατολική Μεσόγειο. Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών έχει ήδη εντάξει τη θαλάσσια ασφάλεια, την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και τις κρίσεις στη Μέση Ανατολή, στη Συρία και στη Λιβύη στις βασικές διπλωματικές προτεραιότητες της χώρας.

Η Αθήνα ασκεί μάλιστα τον Οκτώβριο την Προεδρία του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, έχοντας προγραμματίσει για τις 29 Οκτωβρίου υψηλού επιπέδου συνεδρίαση με επίκεντρο την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και τη θαλάσσια ασφάλεια.

Στο βάθος εξακολουθεί να βρίσκεται η Ουκρανία. Η Ελλάδα αποτελεί μέρος της δυτικής αρχιτεκτονικής ασφάλειας και της προσπάθειας διαφοροποίησης των ενεργειακών διαδρομών της Ευρώπης από τη Ρωσία. Τα ελληνικά λιμάνια, οι ενεργειακές υποδομές και η γεωγραφική θέση της χώρας έχουν αποκτήσει αυξημένη αξία για την αμερικανική στρατηγική στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Γι’ αυτό η παρουσία του Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ακόμη μία επίσκεψη που θα περιοριστεί στις καθιερωμένες φωτογραφίες μπροστά στις ελληνικές και αμερικανικές σημαίες.

Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι ακριβώς ζητά η Αθήνα από την Ουάσιγκτον σε όλα αυτά τα ανοιχτά μέτωπα. Ποια αμερικανική στάση επιδιώκει για το Αιγαίο; Τι στήριξη αναμένει για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου; Πώς τοποθετούνται οι ΗΠΑ απέναντι στις τουρκικές διεκδικήσεις, στο Κυπριακό και στο τουρκολιβυκό μνημόνιο;

Το Great Sea Interconnector συνδέεται με την Τουρκία. Η Τουρκία συνδέει τη στρατηγική της με την Κύπρο και τη Λιβύη. Η Κύπρος βρίσκεται στο κέντρο των ενεργειακών σχεδιασμών της Ανατολικής Μεσογείου. Η συνεργασία Ελλάδας–Ισραήλ επηρεάζεται από τη συνολική σύγκρουση στη Μέση Ανατολή. Και όλα αυτά συναντώνται με τις αμερικανικές προτεραιότητες από τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι τη Μέση Ανατολή.

Αυτό είναι το πραγματικό φόντο του έκτου Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδας–ΗΠΑ. Ο Μάρκο Ρούμπιο φτάνει στην Αθήνα σε μια συγκυρία κατά την οποία η περιοχή δεν αντιμετωπίζει μία μεμονωμένη κρίση. Πολλά διαφορετικά μέτωπα κινούνται ταυτόχρονα και επηρεάζουν το ένα το άλλο, μετατρέποντας την Ελλάδα σε ένα από τα κομβικά σημεία της γεωπολιτικής εξίσωσης στην Ανατολική Μεσόγειο.