Συγκίνηση στην κηδεία της Μαργαρίτας Παπανδρέου

Σε κλίμα βαθιάς συγκίνησης και με την παρουσία πλήθους κόσμου, τελέστηκε σήμερα στο Α' Νεκροταφείο Αθηνών η πολιτική κηδεία της Μαργαρίτας Παπανδρέου, μιας από τις πιο εμβληματικές μορφές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η εκλιπούσα, που έφυγε από τη ζωή την Παρασκευή 18 Σεπτεμβρίου σε ηλικία 103 ετών, αποχαιρετήθηκε από την οικογένειά της, φίλους, αλλά και πλήθος πολιτικών προσωπικοτήτων από όλο το φάσμα του δημόσιου βίου.

Την τελετή τίμησαν με την παρουσία τους βουλευτές, στελέχη, πρώην υπουργοί και ιστορικά στελέχη του ΠΑΣΟΚ, καθώς και πολιτικά πρόσωπα από άλλους χώρους. Στεφάνια απέστειλαν, μεταξύ άλλων, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης, ο οποίος απουσίαζε λόγω έκτακτης οικογενειακής υποχρέωσης, ο υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργό Αθανάσιος Κοντογεώργης, ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας, ο ΣΥΡΙΖΑ και η πρόεδρός του Ρένα Δούρου, ο Σύνδεσμος Ελλήνων Επιστημόνων και η Ένωση Γυναικών Ελλάδας με τη συγκινητική αφιέρωση: «καλό ταξίδι αγαπητή μας πρόεδρε».

Μεταξύ των παρευρισκομένων που κατέκλυσαν τον χώρο του νεκροταφείου για να αποχαιρετήσουν τη Μαργαρίτα Παπανδρέου και να συλλυπηθούν την οικογένειά της, ξεχώρισαν οι παρουσίες του προέδρου της Βουλής Νικήτα Κακλαμάνη, της Ντόρας Μπακογιάννη και του υπουργού Εσωτερικών Θεόδωρου Λιβάνιου, ενώ το «παρών» έδωσαν δεκάδες φίλοι, συγγενείς και στελέχη από όλες τις γενιές του ΠΑΣΟΚ.

Οι επικήδειοι: Ένα μωσαϊκό μνήμης και προσφοράς

Τους επικήδειους εκφώνησαν οι γιοι της εκλιπούσας, Γιώργος, Νίκος και Ανδρέας (Αντρίκος) Παπανδρέου, τα εγγόνια της Μαργαρίτα Παπανδρέου και Κωστής Κατσανέβας, η Άννα Διαμαντοπούλου εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ και η στενή φίλη και συνοδοιπόρος της, Φωτεινή Σιάνου. Οι ομιλίες φώτισαν άγνωστες πτυχές της προσωπικότητάς της, αναδεικνύοντας παράλληλα το πολιτικό και κοινωνικό της αποτύπωμα.

Ο Γιώργος Παπανδρέου, εκφράζοντας την ευγνωμοσύνη της οικογένειας για την παρουσία όλων, τόνισε ότι «η μάνα μας, η Μαργαρίτα, δεν γεννήθηκε Ελληνίδα. Έγινε Ελληνίδα. Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, την υπηρέτησε και αγωνίστηκε γι' αυτήν». Υπογράμμισε δε ότι συνδέθηκε άρρηκτα με τις Ελληνίδες, που την αγκάλιασαν και στάθηκαν δίπλα της στους κοινούς αγώνες για την ισότητα, την αξιοπρέπεια, την απελευθέρωση και την ειρήνη. «Αν μας παρακολουθεί σήμερα, είμαι βέβαιος πως χαμογελά», πρόσθεσε, αναφερόμενος στα μηνύματα αγάπης και σεβασμού από όλο τον κόσμο, ιδιαίτερα από γυναίκες στην Κύπρο, την Τουρκία και τη Μέση Ανατολή.

Η Άννα Διαμαντοπούλου, εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ και του προέδρου Νίκου Ανδρουλάκη, αποχαιρέτησε τη «γυναίκα που άφησε τη σφραγίδα της στη μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ στη χώρα για τις γυναίκες». Περιέγραψε τη δράση της Μαργαρίτας Παπανδρέου, που περιόδευε σε όλη την Ελλάδα, συνομιλώντας με γυναίκες κάθε κοινωνικής τάξης και γενιάς, καλώντας τις να οργανωθούν και να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους. «Μία από αυτές τις γυναίκες ήμουν κι εγώ», σημείωσε χαρακτηριστικά.

Αναφέρθηκε στην ίδρυση και οργάνωση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας, μιας «λαϊκής γυναικείας οργάνωσης που ένωσε διαφορετικές γενιές» και μετέφερε στην ελληνική πολιτική σκηνή τα μεγάλα ζητήματα του ευρωπαϊκού και αμερικανικού φεμινιστικού κινήματος. Υπογράμμισε ότι «το ΠΑΣΟΚ δέχθηκε μια ισχυρή ένεση φεμινισμού, μαχητικότητας και διεκδίκησης», οδηγώντας σε μια «μικρή επανάσταση» που μεταφέρθηκε στην κοινωνία. Μεταξύ άλλων, ανέφερε τις νομοθετικές αλλαγές που επέφερε το νέο Οικογενειακό Δίκαιο, όπως η κατάργηση της προίκας, η καθιέρωση της ισότητας των συζύγων, η κοινή γονική μέριμνα, το δικαίωμα διατήρησης του επωνύμου, η ίση αμοιβή, οι γονικές άδειες και η προστασία της εγκύου. «Δεν άλλαξαν απλώς κάποιοι νόμοι. Άλλαξε η θέση της γυναίκας στην οικογένεια, στην εργασία και στην κοινωνία», τόνισε, χαρακτηρίζοντάς την ως τη μεγαλύτερη αλλαγή από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, στην οποία η συμβολή της Μαργαρίτας Παπανδρέου ήταν καθοριστική.

Η κ. Διαμαντοπούλου επεσήμανε ότι η ζωή της εκλιπούσας υπήρξε «λαμπερή και συγκλονιστική, αλλά και πολύ δύσκολη», καθώς πέρασε μέσα από τη δικτατορία, τη Μεταπολίτευση, τις μεγάλες νίκες και τις δραματικές ήττες, αντιμετωπίζοντάς τα πάντα «με απαράμιλλη αξιοπρέπεια». Κατέληξε λέγοντας ότι «ο αγώνας δεν έχει ολοκληρωθεί» και πως η νέα γενιά οφείλει να συνεχίσει, αποχαιρετώντας «τη Μαργαρίτα της μεγάλης Αλλαγής για τις γυναίκες της Ελλάδας».

Η Φωτεινή Σιάνου, στενή φίλη και συνοδοιπόρος της εκλιπούσας, αναφέρθηκε στην αγάπη της για την οικογένειά της, χαρακτηρίζοντάς την «τη συγκολλητική ουσία» της, στον «βαθύ έρωτά της για τον Ανδρέα από την αρχή μέχρι το τέλος», στην αγάπη της για την Ελλάδα και στους αγώνες της για την ισότητα των φύλων και την ειρηνική επίλυση των συγκρούσεων. Μίλησε για τη δύναμη και την αποφασιστικότητά της να κινητοποιήσει γυναίκες από διαφορετικούς πολιτικούς χώρους, για τη δράση της κατά του πολέμου στο Ιράκ και για την οργάνωση της ειρηνιστικής δράσης με φεμινίστριες από την Τουρκία. «Η Μαργαρίτα αδικήθηκε γιατί οι αντίπαλοι φωνασκούσαν δυνατά για να καλύψουν τη φωνή της ταπεινότητας και της σύνεσης», είπε, τονίζοντας ότι αγωνίστηκε για την ειρήνη σε Κύπρο, Ιράκ, Παλαιστίνη και σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ο Νίκος Παπανδρέου, μιλώντας επί προσωπικού, θυμήθηκε συγκινητικές στιγμές από τη ζωή τους. Αναφέρθηκε στη νύχτα της χούντας, όταν η μητέρα του κυνήγησε ξυπόλυτη το στρατιωτικό φορτηγό που μετέφερε τον Ανδρέα Παπανδρέου, και στο πώς εκείνος, σε ηλικία δέκα ετών, την ηρέμησε λέγοντάς της «θα ζήσει». Περιέγραψε την «άσβεστη νεότητά» της, που πήγαζε από το μυαλό και την καρδιά της, και τη σοφία των συμβουλών της, όπως αυτή για τους χωρισμούς, που τον οδήγησε στον γάμο του με την Αλεξία. Θυμήθηκε ακόμη μια στιγμή στο Καστρί, λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα, όταν την είδε να χορεύει μόνη της στους ήχους της Ντόλι Πάρτον, και ολοκλήρωσε τον επικήδειό του λέγοντας: «Αύριο θα σε σκορπίσουμε στην αγαπημένη σου θάλασσα του Αιγαίου. Ο τελευταίος σου χορός – τα κύματα».

Ο Ανδρέας (Αντρίκος) Παπανδρέου χαρακτήρισε τη μητέρα του «το κέντρο του κόσμου μας» και «το σημείο αναφοράς μας». Τόνισε ότι αγωνίστηκε με επιμονή και θάρρος για τη δικαιοσύνη, την ισότητα και την ειρήνη, ως μητέρα, σύντροφος, συγγραφέας, ομιλήτρια, οργανώτρια και ακτιβίστρια. «Έμοιαζε πάντα να βιάζεται να κάνει κάτι ακόμα, να προσφέρει κάτι περισσότερο, να αλλάξει έναν κόσμο που συχνά αντιστεκόταν στην αλλαγή», είπε, υπογραμμίζοντας ότι οι αξίες για τις οποίες αγωνιζόταν δημόσια ήταν οι ίδιες με αυτές που τους μεγάλωσε: αγάπη, συμπόνια, φιλία, εμπιστοσύνη, σεβασμός, αξιοπρέπεια και πάθος για τη ζωή. Μοιράστηκε ένα περιστατικό από προεκλογική περιοδεία, όπου σηκώθηκε αυθόρμητα να μαζέψει τα πιάτα, δείχνοντας πώς οι αξίες της είχαν γίνει μέρος της καθημερινότητάς τους. Αποχαιρετώντας τη, είπε: «Μαμά, μας έμαθες να αγαπάμε, να αντέχουμε, να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας... Σ' ευχαριστούμε μαμά, σ' αγαπάμε».

Ο εγγονός της, Κωστής Κατσανέβας, περιέγραψε τη γιαγιά του ως «τη διοργανώτρια και τον συνδετικό κρίκο της οικογένειας». Μίλησε για τα οικογενειακά δείπνα που οργάνωνε, το χιούμορ της και την κρίση της, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι από εκείνη έμαθε πως «επειδή έχει πολιτική γνώμη δεν σημαίνει ότι έχει και πολιτική κρίση». Αναφέρθηκε στην ικανότητά της να αντιλαμβάνεται τα πάντα γύρω της, ακόμα και τα πιο προσωπικά των εγγονιών της. Κλείνοντας, θυμήθηκε έναν διάλογο από την παιδική του ηλικία: «Τη γιαγιά μου την έλεγαν Μαργαρίτα. Είχε το όνομα ενός λουλουδιού... Μόνο σήμερα, φεύγοντας μοιάζει να μας χαρίζει μερικά...».

Η εγγονή της, Μαργαρίτα Παπανδρέου, αποχαιρέτησε τη «δυναμική και ευαίσθητη» γιαγιά της, που την παρακινούσε να αμφισβητεί, να σκέφτεται και να εξελίσσεται. Μίλησε για την αγάπη της για τη θάλασσα, τα μεγάλα οικογενειακά τραπέζια και τη μουσική που αγαπούσε, όπως ο Έλβις Πρίσλεϊ, ο Φρανκ Σινάτρα και η Μπίλι Χόλιντεϊ. «Ελπίζω εκεί που πας να κολυμπάς, να την αγναντεύεις, να διαβάζεις και να γράφεις», είπε, υποσχόμενη να τη θυμάται ακούγοντας το «I'll Be Seeing You».