Η συνταξιοδότηση στα 62 έτη, ακόμη και με 40 χρόνια ασφάλισης, αποτελεί ήδη μια ιδιαίτερα δύσκολη και εξαντλητική διαδικασία για μεγάλο αριθμό εργαζομένων. Η πραγματικότητα γίνεται ακόμη πιο βαριά όταν συνυπολογιστούν τα διαστήματα ανεργίας στον ιδιωτικό τομέα, καθώς και το πλήρες βάρος των ασφαλιστικών εισφορών που επωμίζονται οι ελεύθεροι επαγγελματίες.
Παρά την ουσιαστική αύξηση των ορίων ηλικίας, ιδίως μετά το τρίτο μνημόνιο τον Αύγουστο του 2015, η κυβέρνηση εξακολουθεί να αντιμετωπίζει αυτές τις προϋποθέσεις ως ευνοϊκές. Αυτή η αντίληψη αποτυπώνεται στον αποκλεισμό από την ενίσχυση των 300 ευρώ που θα καταβληθεί τον Νοέμβριο, όσων συνταξιούχων είναι κάτω των 65 ετών.
Στην πράξη, το ηλικιακό όριο για το συγκεκριμένο «δώρο» αυξάνεται διοικητικά, στερώντας την ενίσχυση από ανθρώπους που έχουν ολοκληρώσει έναν πλήρη και εξαντλητικό εργασιακό βίο. Πρόκειται για ασφαλισμένους που συνταξιοδοτήθηκαν με καθεστώς βαρέων και ανθυγιεινών, νοσηλεύτριες που εργάστηκαν ακόμη και 44 χρόνια ξεκινώντας από τα 18, οικοδόμους, εργαζόμενους σε στοές και άλλες εξαιρετικά απαιτητικές ειδικότητες.
Αποκλεισμός με μοναδικό κριτήριο την ηλικία
Οι συγκεκριμένοι συνταξιούχοι, ακόμη και όταν λαμβάνουν μηνιαίο εισόδημα 500 ή 700 ευρώ, μένουν εκτός ενίσχυσης αποκλειστικά λόγω ηλικίας. Το γεγονός ότι συμπλήρωσαν όλες τις αυστηρές προϋποθέσεις συνταξιοδότησης και πλήρωσαν εισφορές επί δεκαετίες δεν λαμβάνεται υπόψη στον σχεδιασμό του μέτρου.
Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, οι ασφαλισμένοι αναγκάστηκαν να εξαγοράσουν ακριβά πλασματικά έτη, τα οποία θα μπορούσαν να έχουν αναγνωριστεί με διαφορετική κοινωνική λογική. Ανάμεσα σε αυτά περιλαμβάνονται χρόνια λόγω τέκνων, σε μια χώρα που αντιμετωπίζει οξύ δημογραφικό πρόβλημα, καθώς και η στρατιωτική θητεία, την οποία οι ασφαλισμένοι υπηρέτησαν υποχρεωτικά και χωρίς αντίρρηση όπου κλήθηκαν.
Υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 300.000 συνταξιούχοι θα αποκλειστούν και φέτος από την ενίσχυση. Το ηλικιακό κριτήριο θεσπίστηκε πέρυσι, κατά την πρώτη εφαρμογή του μέτρου, όταν το ποσό ανερχόταν στα 250 ευρώ. Το 2026 η ενίσχυση αυξάνεται στα 300 ευρώ, όμως ο αποκλεισμός των κάτω των 65 ετών παραμένει.
Το ασφαλιστικό σύστημα επιβάλλει αυστηρά ηλικιακά όρια και συγκεκριμένο αριθμό ημερών ασφάλισης, με 12.000 ένσημα να απαιτούνται για πλήρεις αποδοχές. Την ίδια ώρα, δεν προβλέπεται ουσιαστική κατώτερη σύνταξη ούτε σταθερός μηχανισμός αποτροπής της φτωχοποίησης των ηλικιωμένων, όπως συνέβαινε παλαιότερα με το ΕΚΑΣ, το οποίο λειτουργούσε με εισοδηματικά κριτήρια και διασφάλιζε ένα ελάχιστο επίπεδο διαβίωσης.
Οι αδικίες που παραμένουν στο ασφαλιστικό σύστημα
Ο αποκλεισμός από την ενίσχυση των 300 ευρώ δεν είναι η μοναδική στρέβλωση του ασφαλιστικού πλαισίου. Υπάρχουν πολλαπλές εκκρεμότητες και αδικίες που συνεχίζουν να επιβαρύνουν συγκεκριμένες κατηγορίες συνταξιούχων, χωρίς να υπάρχει συνεκτική πολιτική αποκατάστασης.
- Οι συνταξιούχοι του ΟΓΑ της περιόδου 2018-2020 εξακολουθούν, μετά από 30 ή 33 χρόνια ασφάλισης, να λαμβάνουν χαμηλότερες παροχές από ανασφάλιστους που συνταξιοδοτήθηκαν στην ίδια ηλικία, δηλαδή στα 67 έτη.
- Στις συντάξεις λόγω θανάτου αποκόπτεται από τον ΟΓΑ το κοινωνικό μέρος της σύνταξης, το οποίο λειτουργεί ουσιαστικά ως εθνική σύνταξη.
- Οι επικουρικές συντάξεις παραμένουν παγωμένες, παρά τις ετήσιες αναπροσαρμογές στις κύριες συντάξεις, οι οποίες ούτως ή άλλως κινούνται σε επίπεδα χαμηλότερα του πληθωρισμού.
- Οι αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας για τα αναδρομικά της περιόδου Ιουλίου 2015 - Μαΐου 2016, που αφορούν τα δώρα, δεν έχουν εφαρμοστεί πλήρως, ενώ δεν έχουν διορθωθεί ούτε τα ποσοστά των επικουρικών συντάξεων.
Ιδιαίτερα σοβαρό παραμένει και το ζήτημα των συντάξεων χηρείας. Οι παροχές περιορίζονται στο 35% των αποδοχών του άμεσα ασφαλισμένου που απεβίωσε, ενώ ο νόμος Κατρούγκαλου προβλέπει αποκοπή της εθνικής σύνταξης σε περίπτωση συνταξιοδότησης εξ ιδίου δικαιώματος, με την επίκληση της μη καταβολής διπλής εθνικής σύνταξης. Όταν η πρόβλεψη αυτή εφαρμοστεί πλήρως, η σύνταξη χηρείας θα κινδυνεύσει να μετατραπεί σε απλό επίδομα.
Παράλληλα, οι χήρες και οι χήροι δεν έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν ποια σύνταξη θα περικοπεί, αν δηλαδή η μείωση θα εφαρμοστεί στη σύνταξη λόγω θανάτου ή στη σύνταξη εξ ιδίου δικαιώματος. Η απουσία επιλογής επιτείνει την αίσθηση διοικητικής αδικίας και περιορίζει τη δυνατότητα στοιχειώδους οικονομικού προγραμματισμού.
Αγρότες, οικογένειες και απώλεια εισοδήματος
Οι αγρότες εξακολουθούν να μη λαμβάνουν ολόκληρη την εθνική σύνταξη, την οποία εισπράττουν οι ασφαλισμένοι του αστικού τομέα, καθώς και ομογενείς ή μετανάστες που έχουν συμπληρώσει 30 χρόνια διαμονής στην Ελλάδα. Η διαφοροποίηση αυτή δημιουργεί νέα ανισότητα εις βάρος μιας κατηγορίας ασφαλισμένων που κατέβαλε εισφορές και στήριξε την παραγωγική βάση της χώρας.
Ο ΕΦΚΑ δεν χορηγεί επίδομα γάμου και, κυρίως, επίδομα τέκνων στους συνταξιούχους μέχρι το 24ο έτος της ηλικίας των παιδιών, όπως ισχύει για τους εν ενεργεία εργαζομένους. Με αυτόν τον τρόπο, σε μια χώρα που βρίσκεται αντιμέτωπη με δημογραφική κρίση, η τεκνοποίηση ή η υιοθεσία σε μεγαλύτερη ηλικία αντιμετωπίζεται ουσιαστικά ως οικονομικό βάρος χωρίς αντίστοιχη ασφαλιστική προστασία.
Την ίδια στιγμή, οι ετήσιες αυξήσεις στις συντάξεις παραμένουν κατώτερες του πραγματικού πληθωρισμού, με αποτέλεσμα να μη διασώζεται το διαθέσιμο εισόδημα των συνταξιούχων απέναντι στην ακρίβεια. Ο μηχανισμός υπολογισμού, που βασίζεται στο μισό του επίσημου πληθωρισμού και στο μισό της αύξησης του ΑΕΠ, οδηγεί σε περιορισμένες αναπροσαρμογές, οι οποίες δεν καλύπτουν τις πραγματικές ανάγκες διαβίωσης.
Έτσι, το ασφαλιστικό σύστημα εμφανίζει μια διπλή αντίφαση. Από τη μία πλευρά απαιτεί πολυετή εργασία, υψηλές εισφορές και αυστηρές προϋποθέσεις συνταξιοδότησης. Από την άλλη, όταν οι ασφαλισμένοι φτάνουν στη σύνταξη, βρίσκονται αντιμέτωποι με αποκλεισμούς, περικοπές, παγωμένες παροχές και ενισχύσεις που χορηγούνται με κριτήρια τα οποία αγνοούν τον πραγματικό εργασιακό βίο και τις οικονομικές ανάγκες τους.
