Το μοτίβο επανέρχεται ξανά και ξανά, σχεδόν με απόλυτη προβλεψιμότητα. Στη σημερινή Ελλάδα, οι μεγάλες υποθέσεις δεν αναδεικνύονται επειδή οι θεσμοί λειτουργούν με συνέπεια, ούτε επειδή υπάρχει ένας σταθερός μηχανισμός εποπτείας που παράγει λογοδοσία. Ανασύρονται στην επιφάνεια όταν διαταραχθεί η εσωτερική αρχιτεκτονική της εξουσίας, όταν προκύψουν ρωγμές στο πολιτικό σύστημα και όταν οι ανταγωνισμοί μέσα στο ίδιο το κυβερνητικό στρατόπεδο πάψουν να συγκαλύπτονται.
Για όσο διάστημα διατηρείται η εσωτερική συνοχή, η σιωπή κυριαρχεί. Από τη στιγμή που η συνοχή αυτή χαλαρώνει, αρχίζουν οι αποκαλύψεις, οι διαρροές, οι υπαινιγμοί και τα στοιχεία που μέχρι την προηγούμενη ημέρα έμεναν θαμμένα. Τότε η βιτρίνα της κανονικότητας καταρρέει απότομα και ο δημόσιος χώρος κατακλύζεται από ονόματα, διαδρομές χρημάτων, υπόγειες συνεννοήσεις και υποθέσεις που αποκαλύπτουν τι πραγματικά προηγήθηκε.
Οι αποκαλύψεις γεννιούνται στον σκληρό πυρήνα της εξουσίας
Η εμπειρία των τελευταίων χρόνων έχει καταδείξει με καθαρό τρόπο ότι οι σοβαρές υποθέσεις δεν ξεκινούν από μια οργανωμένη κοινωνική πίεση ούτε από μια θεσμική εγρήγορση που λειτουργεί αυτόνομα. Η αφετηρία βρίσκεται συνήθως στους εσωτερικούς διαδρόμους της εξουσίας, εκεί όπου οι συμμαχίες μεταβάλλονται, οι ισορροπίες δοκιμάζονται και η πληροφορία παύει να αποτελεί μέσο προστασίας και μετατρέπεται σε εργαλείο πολιτικής επίθεσης.
Οι επαγγελματίες της εξουσίας, όσοι έμαθαν να επιβιώνουν κοντά στα κέντρα αποφάσεων και να επωφελούνται από αυτά, δεν χάθηκαν ποτέ από το προσκήνιο. Παρέμειναν στη θέση τους, αναμένοντας την κατάλληλη στιγμή. Όταν οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις οξύνονται, το υλικό που κρατιόταν στα συρτάρια αποκτά χρησιμότητα και ρόλο. Η πληροφορία απελευθερώνεται επιλεκτικά και χρησιμοποιείται ως όπλο επιρροής και επικράτησης.
Έτσι διαμορφώνεται μια δημόσια ζωή όπου η αλήθεια δεν αναδεικνύεται μέσα από θεσμική τάξη και διαφάνεια, αλλά μέσα από συγκρούσεις μηχανισμών, αντιπαραθέσεις δικτύων και εσωτερικούς πολέμους που ξεσπούν όταν αλλάζουν οι όροι ισχύος.
Η κοινωνία έμαθε να ζει με τη φθορά
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κοινωνία έχει αλλάξει τρόπο αντίδρασης. Δεν εκπλήσσεται όπως άλλοτε, δεν παρακολουθεί με την αθωότητα προηγούμενων δεκαετιών και δεν πιστεύει εύκολα όσα της παρουσιάζονται ως επίσημη αλήθεια. Έχει αναπτύξει έναν μηχανισμό προσαρμογής, έναν τρόπο να αντέχει τη διαρκή φθορά, να υπομένει το βάρος της επανάληψης και να επεξεργάζεται με μεγαλύτερη καχυποψία όσα φτάνουν στον δημόσιο λόγο.
Ο πολίτης έχει πάψει να καταναλώνει αβίαστα το πολιτικό αφήγημα που του προσφέρεται. Ακούει, φιλτράρει, αμφισβητεί και κρατά αποστάσεις. Πρόκειται για μια μορφή άμυνας που δείχνει εμπειρία και κόπωση μαζί. Δεν συνιστά δυναμική ανατροπής. Συνιστά κυρίως έναν τρόπο επιβίωσης μέσα σε ένα σύστημα που έχει συνηθίσει να παράγει απογοήτευση.
Η δυσπιστία έχει πλέον εγκατασταθεί ως μόνιμο γνώρισμα της κοινωνικής ψυχολογίας. Όταν όμως η δυσπιστία δεν συνοδεύεται από αξιόπιστους θεσμούς, από πραγματικά αντίβαρα και από δυνατότητα ουσιαστικού ελέγχου, μετατρέπεται σε παθητική συνήθεια. Οι απαιτήσεις χαμηλώνουν, ο πήχης πέφτει και η φθορά παύει να προκαλεί ρήξη.
Η ευρωπαϊκή πορεία χωρίς εσωτερικό πυρήνα σταθερότητας
Την ίδια ώρα, η χώρα εξακολουθεί να πορεύεται εντός του ευρωπαϊκού πλαισίου χωρίς καθαρό εθνικό προσανατολισμό και χωρίς ένα εσωτερικά σταθερό υπόβαθρο. Η διαχείριση των κρίσεων γίνεται αποσπασματικά, με κινήσεις τακτικής και χωρίς μακρόπνοο σχεδιασμό. Οι θεσμοί δεν θωρακίζονται ώστε να λειτουργούν υπεράνω συγκυριών. Προσαρμόζονται κάθε φορά στις επιδιώξεις εκείνων που κατέχουν την εξουσία.
Αυτό το σχήμα παράγει μια χώρα εξαρτημένη από εξωτερικές κατευθύνσεις και ταυτόχρονα ευάλωτη στο εσωτερικό της. Η ευρωπαϊκή τροχιά παρουσιάζεται ως δεδομένη, όμως η εσωτερική συνοχή, η διοικητική αξιοπιστία και η θεσμική αυτοπεποίθηση παραμένουν ζητούμενα. Η Ελλάδα συνεχίζει να κινείται μέσα σε ένα πλαίσιο αβεβαιότητας που ανακυκλώνει τις ίδιες παθογένειες.
Γι’ αυτό και το βασικό ζήτημα δεν είναι αν θα προκύψουν νέες υποθέσεις που θα ταράξουν ξανά το πολιτικό σκηνικό. Το πραγματικό ζήτημα είναι πότε οι υποθέσεις αυτές θα πάψουν να εμφανίζονται μόνο ως παράγωγα εσωτερικών συγκρούσεων και πότε θα περάσουμε σε μια συνθήκη όπου η λογοδοσία θα αποτελεί σταθερή λειτουργία της δημοκρατίας και όχι τυχαίο αποτέλεσμα ρήξεων στο εσωτερικό της εξουσίας.
