Το ρωσικό Υπουργείο Εξωτερικών κάλεσε τον πρέσβη του Αζερμπαϊτζάν στη Μόσχα για να εκφράσει επίσημη διαμαρτυρία αναφορικά με ενέργειες που χαρακτηρίστηκαν ως «μη φιλικές» εκ μέρους του Μπακού. Η ένταση πυροδοτήθηκε από τη σύλληψη δύο Ρώσων δημοσιογράφων, οι οποίοι εργάζονταν για το πρακτορείο Sputnik Azerbaijan, θυγατρική του ρωσικού κρατικού οργανισμού Rossiya Segodnya. Οι δημοσιογράφοι κατηγορούνται από τις αζερικές αρχές για εμπλοκή σε υπόθεση απάτης και για παραβίαση της νομοθεσίας περί χρηματοδότησης. Οι ρωσικές αρχές εκφράζουν ανησυχία και κάνουν λόγο για «στοχευμένες ενέργειες» με σκοπό την υπονόμευση των διμερών σχέσεων.
Το Κρεμλίνο, μέσω του εκπροσώπου του Ντμίτρι Πεσκόφ, δήλωσε πως αναμένει την άμεση απελευθέρωση των δημοσιογράφων, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για «συναισθηματική αντίδραση» του Αζερμπαϊτζάν, ενώ υπογράμμισε ότι η κρίση μπορεί να επιλυθεί μόνο μέσω απευθείας διαλόγου. Η υπόθεση ωστόσο βαθαίνει το ρήγμα που έχει δημιουργηθεί μεταξύ των δύο γειτονικών χωρών, με τον κύκλο της έντασης να διευρύνεται μετά από νέα καταγγελία του Μπακού για τον θάνατο δύο πολιτών του στη Ρωσία υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες.
Οι δύο Αζέροι, αδελφοί Ζιγιαντίν και Χουσέιν Σαφάροφ, συνελήφθησαν την περασμένη εβδομάδα από τη ρωσική αστυνομία στη Γεκατερίνεμπουργκ, στο πλαίσιο επιχειρήσεων κατά του οργανωμένου εγκλήματος. Σύμφωνα με τις ρωσικές αρχές, ο ένας εκ των δύο πέθανε από καρδιακή ανεπάρκεια, ενώ για τον δεύτερο δεν δόθηκε επίσημη αιτία θανάτου.
Τα πτώματα μεταφέρθηκαν στο Μπακού, όπου διενεργήθηκε νέα ιατροδικαστική εξέταση από τις αζερικές αρχές. Ο επικεφαλής της ιατροδικαστικής υπηρεσίας του Αζερμπαϊτζάν δήλωσε ότι και οι δύο άνδρες υπέκυψαν σε «μετατραυματικό σοκ» έπειτα από άγριο ξυλοδαρμό. Εντοπίστηκαν πολλαπλά κατάγματα, κατάρρευση πλευρών, αιμορραγίες στο κρανίο και σημάδια τραύματος από αμβλύ όργανο. Επιπλέον, καταγγέλλεται ότι κατά την πρώτη νεκροψία στη Ρωσία αφαιρέθηκαν τα εσωτερικά όργανα των θυμάτων, γεγονός που, κατά το Μπακού, ενδέχεται να αποτελεί ένδειξη απόπειρας συγκάλυψης της πραγματικής αιτίας θανάτου.
Το Αζερμπαϊτζάν επιρρίπτει ευθύνες στη ρωσική αστυνομία για «εξωδικαστικές εκτελέσεις με εθνοτικά κίνητρα», ισχυρισμό που η Μόσχα απορρίπτει κατηγορηματικά. Η υπόθεση έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά επεισοδίων που έχουν κλονίσει τις ρωσο-αζερικές σχέσεις τους τελευταίους μήνες. Τον περασμένο Δεκέμβριο, σημειώθηκε πτώση αεροσκάφους αζερικών αερογραμμών σε περιοχή όπου δραστηριοποιούνται οι ρωσικές δυνάμεις αεράμυνας, με τις δύο πλευρές να αποδίδουν το συμβάν είτε σε πλήγμα από ουκρανικό drone είτε σε εσφαλμένη αντίδραση ρωσικών αντιαεροπορικών πυραύλων. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν είχε τότε ζητήσει συγγνώμη από τον Ιλχάμ Αλίεφ, κάνοντας λόγο για επιχειρησιακή σύγχυση λόγω των αυξημένων επιθέσεων drones στην Κασπία και τη Σιβηρία.
Σε συνέχεια των τελευταίων γεγονότων, Αζέροι βουλευτές ακύρωσαν τη συμμετοχή τους σε προγραμματισμένες διμερείς συνομιλίες στη Μόσχα, ενώ αναβλήθηκε και η επίσκεψη του αναπληρωτή Ρώσου πρωθυπουργού στο Μπακού. Το Υπουργείο Πολιτισμού του Αζερμπαϊτζάν προχώρησε στην ακύρωση πολιτιστικών εκδηλώσεων που τελούσαν υπό την αιγίδα ρωσικών κρατικών και ιδιωτικών φορέων. Σήμερα, οι αζερικές αρχές αρνήθηκαν την παραλαβή ρωσικών εισαγόμενων λαχανικών, επικαλούμενες λόγους δημόσιας υγείας.
Η αλλαγή στάσης του Μπακού δεν μπορεί να αποκοπεί από το νέο γεωπολιτικό περιβάλλον. Μετά την ανάκτηση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, το Αζερμπαϊτζάν ενίσχυσε την αυτοεικόνα του ως περιφερειακή δύναμη, με πρόσβαση σε κρίσιμους ενεργειακούς και μεταφορικούς διαδρόμους που ενδιαφέρουν εξίσου τη Ρωσία, την Κίνα και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η νέα γεωστρατηγική του αυτοπεποίθηση φαίνεται να διαμορφώνει και το ύφος της εξωτερικής του πολιτικής, ενώ η περιρρέουσα ρητορική στα τοπικά μέσα κάνει λόγο για «έλλειψη αναγνώρισης της αζερικής κυριαρχίας από τη Ρωσία», προβάλλοντας ένα αφήγημα περιφρόνησης της Μόσχας απέναντι σε ένα «ισχυρό εθνικό κράτος».
Η χρονική συγκυρία μοιάζει ιδανική για το Μπακού. Η Αρμενία βρίσκεται σε φάση εσωτερικής ανασφάλειας και στρατηγικής αναθεώρησης. Το Ιράν, που παραδοσιακά λειτουργούσε ως αντίβαρο στον Καύκασο, είναι πλέον απασχολημένο με τις δικές του περιφερειακές προκλήσεις. Η Τουρκία, διαχρονικός στρατηγικός εταίρος του Αζερμπαϊτζάν, παρέχει πολιτική και στρατιωτική κάλυψη. Η Ρωσία, εν μέσω της ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης στην Ουκρανία, έχει περιορίσει τη δυνατότητα επιρροής της στην ευρύτερη περιοχή, γεγονός που επιτρέπει στο Αζερμπαϊτζάν να αναβαθμίζει τη θέση του στο γεωπολιτικό παιχνίδι του Καυκάσου.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ηγεσία του Μπακού δείχνει να πιστεύει ότι διαθέτει το πάνω χέρι. Εκτιμά ότι η Ρωσία έχει περισσότερη ανάγκη το Αζερμπαϊτζάν απ’ ό,τι το αντίστροφο και ότι μπορεί να πιέσει για ικανοποίηση συγκεκριμένων απαιτήσεων — από την ανάληψη ευθύνης για την τραγωδία στο Aktau μέχρι τη χαλάρωση περιορισμών στη μετανάστευση και άλλες διμερείς υποθέσεις. Οι δημόσιες αντιρωσικές δηλώσεις και κινήσεις εντάσσονται ενδεχομένως σε αυτή τη στρατηγική πίεσης, με σκοπό την αποκόμιση πολιτικών ή οικονομικών ανταλλαγμάτων.
Ωστόσο, η δυναμική αυτή έχει όρια. Η Ρωσία εξακολουθεί να διατηρεί καθοριστικό ρόλο στην αζερική οικονομία, καθώς φιλοξενεί τη μεγαλύτερη αζερική διασπορά παγκοσμίως — περίπου μισό εκατομμύριο άτομα — και αποτελεί την πρώτη χώρα προέλευσης εμβασμάτων προς το Αζερμπαϊτζάν. Παράλληλα, κατατάσσεται μεταξύ των τριών κυριότερων εμπορικών εταίρων του Μπακού. Το Κρεμλίνο διαθέτει πολλαπλά μέσα για να αντιδράσει, σε περίπτωση που επιλέξει να απαντήσει στην πίεση με αντίμετρα.
Το ερώτημα που μένει να απαντηθεί είναι κατά πόσο η κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν είναι διατεθειμένη να ωθήσει τη ρήξη με τη Ρωσία στα άκρα. Εάν αυτό συμβεί, η σύγκρουση ενδέχεται να λειτουργήσει ως κρίσιμο τεστ πολιτικής ωριμότητας για την αζερική ηγεσία και για την ισορροπία δυνάμεων στον εύφλεκτο Νότιο Καύκασο.
