Τελειώνει ο χρόνος στην κλεψύδρα για την Ουκρανία…

Η διεθνής προσοχή επικεντρώνεται στην επίσημη επίσκεψη του Ισραηλινού Πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου στην Ουάσινγκτον, όπου είχε σειρά επαφών με τον νέο πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, και την ομάδα των πιο στενών του συμβούλων. Η γεωπολιτική ατζέντα εξακολουθεί να επηρεάζεται από τις επιπτώσεις της πρόσφατης στρατιωτικής αντιπαράθεσης με το Ιράν, γεγονός που φέρνει σε δεύτερη μοίρα τη συνεχιζόμενη ρωσο-ουκρανική σύγκρουση, παρά τις δηλώσεις του Τραμπ περί πιθανής αποστολής μιας πυροβολαρχίας Patriot στις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις.

Παρ’ όλα αυτά, οι εξελίξεις στο ουκρανικό μέτωπο είναι αδιάκοπες. Η Ρωσία έχει ανακοινώσει τις προϋποθέσεις που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κατάπαυση του πυρός, τις οποίες ωστόσο το Κίεβο απορρίπτει, καθώς δεν είναι διατεθειμένο να αποδεχθεί τα τετελεσμένα που έχουν διαμορφωθεί στο έδαφος. Ενώ ορισμένες δυτικές χώρες συνεχίζουν να στηρίζουν την Ουκρανία, η στάση των ΗΠΑ εμφανίζει κάμψη, με την Ουάσινγκτον να παροτρύνει πλέον για συμβιβασμό και μερική αναγνώριση των νέων συνθηκών που έχουν διαμορφωθεί στα εδάφη της εμπόλεμης χώρας. Αυτή η ακαμψία και από τις δύο πλευρές απομακρύνει το ενδεχόμενο αποκλιμάκωσης και συντηρεί τη συνέχιση της αιματοχυσίας.

Η Ουκρανία έχει υποστεί σημαντικές εδαφικές απώλειες στην ανατολική της επικράτεια. Η αποδοχή της νέας κατάστασης συνεπάγεται στρατηγική και πολιτική ήττα, την οποία ο Πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι δεν μπορεί να νομιμοποιήσει χωρίς να υποστεί τεράστιο κόστος στο εσωτερικό. Το δίλημμα είναι βαθύ και επώδυνο: είτε η χώρα θα εμπλακεί σε διαπραγματεύσεις με στόχο τον περιορισμό των απωλειών, είτε θα επιλέξει να συνεχίσει την πολεμική προσπάθεια, με τον κίνδυνο περαιτέρω εδαφικών και ανθρώπινων απωλειών.

Η συγκυρία είναι κρίσιμη. Η στροφή του αμερικανικού ενδιαφέροντος προς την κρίση στη Μέση Ανατολή αποδυνάμωσε σημαντικά τη στρατηγική υποστήριξη προς την Ουκρανία. Ορισμένοι αναλυτές εκφράζουν υποψίες για ρωσική εμπλοκή στο παρασκήνιο της επίθεσης της Χαμάς στο Ισραήλ τον Οκτώβριο του 2023, υπονοώντας ότι η Μόσχα ενδεχομένως επιχείρησε να αποσπάσει τη διεθνή προσοχή από το ουκρανικό μέτωπο. Οι αμερικανικές προεδρικές εκλογές που ακολούθησαν επιβεβαίωσαν τη ριζική μεταβολή του παγκόσμιου γεωπολιτικού τοπίου, με τις επιπτώσεις στο ουκρανικό πεδίο να γίνονται αισθητές ήδη πριν την ανάληψη καθηκόντων από τον Τραμπ.

Στο μέτωπο των συγκρούσεων, οι ρωσικές δυνάμεις καταγράφουν προέλαση σε πολλαπλές περιοχές. Στο δυτικό Ντονιέτσκ, οι Ρώσοι έχουν σχεδόν εδραιώσει τον έλεγχο της περιφέρειας και προωθούνται εντός της επαρχίας Ντνιεπροπετρόφσκ. Από την ανατολική πλευρά, πλησιάζουν επικίνδυνα τις οδικές αρτηρίες βόρεια του Ποκρόφσκ και του Μίρνογκραντ, ενώ προελαύνουν προς την Κονσταντίνοφκα από δύο κατευθύνσεις. Η κατάληψη του Τσάσοβ Γιαρ φαίνεται σχεδόν ολοκληρωμένη, ενώ ήδη έχουν εισέλθει στην Μπελογκορόφκα και κινούνται προς το Σιβέρσκ, παρά το περιορισμένο μέγεθος των δυνάμεών τους στην περιοχή.

Επιπλέον, στρατεύματα του ρωσικού στρατού περικυκλώνουν το Κούπιανσκ από τα βορειοδυτικά. Αν επιβεβαιωθεί η παρουσία τους στη Σομπόλοφκα, τότε οι ουκρανικές γραμμές άμυνας στην περιοχή δοκιμάζονται έντονα. Παράλληλα, στο βόρειο Χάρκοβο, οι Ρώσοι έχουν αποκτήσει νέα προγεφυρώματα. Στο Σούμι, η Μόσχα επεκτείνει τα εδάφη υπό τον έλεγχό της, με το Κίεβο να μεταφέρει επίλεκτες μονάδες για την προστασία της πόλης. Στη Ζαπορίζια, σημειώνεται αναθέρμανση της ρωσικής κινητικότητας με κατεύθυνση προς τα βορειοδυτικά.

Σε σύσκεψη του πολεμικού συμβουλίου της Ουκρανίας, ο αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων στρατηγός Ολεξάντρ Σίρσκι τόνισε την ανάγκη ανάκτησης των θέσεων και επανελέγχου των εδαφών στις ρωσικές περιφέρειες Κουρσκ και Μπέλγκοροντ, θεωρώντας τη στρατηγική αυτή κρίσιμη για την αποτροπή περαιτέρω ρωσικής διείσδυσης στα σύνορα. Ο Σίρσκι υπογράμμισε την ανάγκη για «ενεργό άμυνα» με στόχο να αποτραπεί η διάσπαση των ουκρανικών γραμμών στα μέτωπα Ποκρόφσκ και Νοβοπαβλίβκα, ώστε να μην φτάσουν οι ρωσικές δυνάμεις στα διοικητικά όρια του Ντνιεπροπετρόφσκ. Τόνισε επίσης ότι η Ουκρανία εξακολουθεί να διατηρεί παρουσία στην περιφέρεια Κουρσκ, ελέγχοντας 90 τετραγωνικά χιλιόμετρα στην περιοχή Γκλούσκοβο, και πως οι επιχειρήσεις θα συνεχιστούν με συνδυασμό άμυνας και επιθετικών αντιπερισπασμών.

Οι δηλώσεις αυτές αποκαλύπτουν ότι η ουκρανική ηγεσία έχει επιλέξει τη ριψοκίνδυνη στρατηγική της επιθετικής αντεπίθεσης, ποντάροντας πιθανόν σε αλλαγή στάσης της Ουάσινγκτον ως αποτέλεσμα της αδιάλλακτης πολιτικής της Μόσχας. Η επιδίωξη είναι να εξαναγκαστούν οι ρωσικές δυνάμεις σε διάσπαση και αναδίπλωση στα βόρεια σύνορα.

Ωστόσο, τόσο η ουκρανική όσο και η ρωσική πολιτική ηγεσία είναι εγκλωβισμένες στην πορεία που έχουν ακολουθήσει. Καμία από τις δύο δεν μπορεί να κάνει πίσω χωρίς σοβαρό πολιτικό κόστος. Η Ρωσία έχει περιορίσει τους αρχικούς της στόχους, ωστόσο επιμένει στη συνέχιση των επιχειρήσεων. Η Ουκρανία, ακολουθώντας πιστά τη δυτική στρατηγική, βρέθηκε αντιμέτωπη με σοβαρές εδαφικές απώλειες. Στο μεταξύ, η Ευρώπη φέρει τις συνέπειες της πλήρους εμπλοκής της στον πόλεμο, με το κόστος να αντικατοπτρίζεται στην κοινωνική πολιτική και τη συνοχή των κρατών-μελών της. Οι οικονομικές επιπτώσεις παραμένουν ορατές, κυρίως λόγω της ανατροπής της ενεργειακής εξίσωσης.

Η πολιτική απεμπλοκή από τη σύγκρουση προϋποθέτει ένα σχήμα νίκης που να είναι επικοινωνιακά αποδεκτό στο εσωτερικό κάθε χώρας. Η Μόσχα ενδεχομένως να έχει μεγαλύτερο περιθώριο ελιγμών προς αυτή την κατεύθυνση. Η διπλωματία καλείται να αναζητήσει σημεία ισ ορροπίας και ένα νέο modus vivendi μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Ωστόσο, στο δυτικό στρατόπεδο επικρατεί εσωτερική ασυνέπεια: από τη μία, κυριαρχεί η άποψη ότι η Ρωσία είναι μια οικονομικά αποδυναμωμένη δύναμη, ενώ από την άλλη, εκφράζεται ανησυχία για νέα ρωσική επιθετικότητα στο προσεχές μέλλον.

Το βασικό πρόβλημα είναι ότι η αντιμετώπιση της κρίσης παραμένει καθαρά στρατιωτική. Οι πολιτικές ηγεσίες που στο παρελθόν μπορούσαν να εγγυηθούν ειρηνικές λύσεις μέσα από ένα πλαίσιο αποτροπής των πολέμων, σήμερα απουσιάζουν. Έτσι, η ελπίδα για άμεση λήξη της σύγκρουσης φαίνεται μακρινή. Ο πόλεμος, με χαρακτηριστικά proxy, συνεχίζεται αμείλικτα, και το ενδεχόμενο γενικευμένης κλιμάκωσης —όπου στο προσκήνιο θα βρεθούν οι πραγματικοί αντίπαλοι— δεν μπορεί να αποκλειστεί.