Το 1922 καταγράφεται ως τομή υπαρξιακής σημασίας για τον Ελληνισμό. Η Μικρασιατική Καταστροφή δεν σήμανε μόνο την απώλεια εδαφών, αλλά τη διάρρηξη ενός ιστορικού και πολιτισμικού σώματος που συγκροτούσε για αιώνες την ελληνική ταυτότητα. Η Μικρά Ασία αποτέλεσε κεντρικό χώρο ελληνικής παρουσίας, δημιουργίας και συνέχειας, με βαθιές ρίζες στον πολιτισμό, την οικονομία και τη συλλογική μνήμη. Μετά το 1922, ο ελληνικός κόσμος περιορίστηκε γεωγραφικά και πολιτικά, ενώ οι συνέπειες αυτής της απώλειας εξακολουθούν να επηρεάζουν τη φυσιογνωμία του κράτους και του έθνους.
Η επικράτηση του κεμαλικού κινήματος δεν υπήρξε αποτέλεσμα αποκλειστικά εσωτερικών δυνάμεων. Οι μεγάλες δυτικές χώρες της εποχής, με καθοριστικό ρόλο της Μεγάλης Βρετανίας και τη συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών, της Γαλλίας και της Ιταλίας, παρείχαν στρατηγική και πολιτική στήριξη στον Μουσταφά Κεμάλ. Η ενδεχόμενη ενίσχυση της Ελλάδας μέσω της μικρασιατικής παρουσίας θα δημιουργούσε νέα γεωπολιτικά δεδομένα, τα οποία δεν ευνοούσαν τα συμφέροντα των συμμάχων. Παράλληλα, η διατήρηση μιας ισχυρής Τουρκίας θεωρήθηκε αναγκαία για τη σταθερότητα της περιοχής και για τον ρόλο της ως διαμεσολαβητικού παράγοντα μεταξύ Δύσης και μουσουλμανικού κόσμου, ρόλος που παραμένει ενεργός μέχρι σήμερα.
Οι Έλληνες της Μικράς Ασίας βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια διαδοχική αφαίρεση δικαιωμάτων. Η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών του 1923 οδήγησε περίπου ενάμιση εκατομμύριο ανθρώπους στον ξεριζωμό από τις πατρογονικές τους εστίες. Μαζί με την εγκατάλειψη της γης τους, έχασαν το σύνολο των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών δομών που είχαν οικοδομήσει επί γενεές. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1930, η ελληνική κυβέρνηση υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο προχώρησε σε συμφωνία που κατέληξε στην οριστική απώλεια των περιουσιών τους, παρά τις πρόνοιες της συνθήκης ανταλλαγής για πλήρη αποζημίωση.
Κατά την προηγούμενη περίοδο είχαν συγκροτηθεί επιτροπές του υπουργείου Γεωργίας, οι οποίες προχώρησαν σε λεπτομερή καταγραφή των περιουσιακών στοιχείων των προσφύγων. Οι διαδικασίες αυτές λειτούργησαν έως το 1930, αποτυπώνοντας με ακρίβεια την έκταση των απωλειών. Η τουρκική πλευρά, με την πολιτική κάλυψη των δυτικών δυνάμεων, ανέστειλε συστηματικά κάθε ουσιαστική αποτίμηση και υπολογισμό, γνωρίζοντας ότι η καταβολή αποζημιώσεων θα επιβάρυνε καθοριστικά τη νεοσύστατη οικονομία του κράτους.
Η συμφωνία του 1930 συνιστά ιστορικό παράδειγμα θεσμοθετημένης απαλλοτρίωσης σε διεθνές επίπεδο. Η Κοινωνία των Εθνών και οι Μεγάλες Δυνάμεις αποδέχθηκαν σιωπηρά τη μη καταβολή αποζημιώσεων, παρέχοντας στον κεμαλικό μηχανισμό οικονομική και πολιτική στήριξη χωρίς να αναλάβουν οι ίδιες το σχετικό κόστος. Οι πρόσφυγες στερήθηκαν οριστικά τις περιουσίες και τα έργα ζωής που είχαν συγκροτηθεί επί αιώνες στον μικρασιατικό χώρο.
Η σύγχρονη οικονομική δομή και η ανάπτυξη της τουρκικής στρατιωτικής βιομηχανίας εδράζονται σε σημαντικό βαθμό στην αξιοποίηση αυτών των περιουσιακών πόρων. Η μη εκπλήρωση των αξιώσεων των προσφύγων συνέβαλε στη διαμόρφωση των σημερινών ισορροπιών ισχύος. Η ιστορική αυτή εκκρεμότητα παραμένει ενεργή στη συλλογική μνήμη και στη δημόσια συζήτηση, ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών και διεθνών συσχετισμών.
Η ελληνοτουρκική προσέγγιση που θεμελιώθηκε την περίοδο Βενιζέλου και Κεμάλ εξακολουθεί να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς. Η παρακαταθήκη της καταγράφεται μέσα από τις συνέπειες που παρήγαγε και τις εκκρεμότητες που άφησε ανοιχτές, οι οποίες εξακολουθούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται το παρελθόν και διαμορφώνεται ο δημόσιος λόγος στο παρόν.
