Το πολύπλοκο καθεστώς κυρώσεων κατά του Ιράν

Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ξεκινήσει τη διαδικασία χορήγησης εξαιρέσεων από ένα μέρος των κυρώσεων που έχουν επιβληθεί στο Ιράν, στο πλαίσιο της προσωρινής συμφωνίας που σηματοδότησε τη λήξη των εχθροπραξιών μεταξύ των δύο χωρών. Ωστόσο, η πλήρης αποδόμηση του περίπλοκου και πολυεπίπεδου πλέγματος περιορισμών, το οποίο διέπει τις οικονομικές δραστηριότητες και το εξωτερικό εμπόριο της ιρανικής οικονομίας, αποτελεί μια εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση. Ακόμη και αν υπάρξει μια πιο ολοκληρωμένη και μόνιμη συμφωνία στο μέλλον, η διαδικασία αυτή αναμένεται να είναι χρονοβόρα και γεμάτη εμπόδια.

Η πολυπλοκότητα του καθεστώτος κυρώσεων

Η όποια προσπάθεια για συνολική και οριστική άρση των κυρώσεων ενδέχεται να απαιτήσει πολλά χρόνια, ενώ η επιστροφή των ξένων επενδύσεων στην ιρανική αγορά θα μπορούσε να καθυστερήσει σημαντικά, λόγω της αβεβαιότητας και των πολύπλοκων νομικών διαδικασιών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, τα Ηνωμένα Έθνη, η Ευρωπαϊκή Ένωση και άλλες χώρες έχουν επιβάλει επί δεκαετίες ένα ευρύ φάσμα κυρώσεων, εμπορικών εμπάργκο και δεσμεύσεων περιουσιακών στοιχείων κατά του Ιράν. Ως βασικές αιτιολογίες για αυτά τα μέτρα προβάλλονται το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας, το ιστορικό της σε ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η υποστήριξή της σε ένοπλες οργανώσεις στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής.

Η Τεχεράνη, από την πλευρά της, προσδοκά σε περαιτέρω χαλάρωση των κυρώσεων μέσω των συνεχιζόμενων διαπραγματεύσεων για το πυρηνικό της πρόγραμμα, καθώς εξελίσσεται η επόμενη φάση της προσωρινής συμφωνίας. Η μακροπρόθεσμη και ουσιαστική άρση των κυρώσεων θεωρείται κρίσιμη για τη σταθερότητα του πολιτικού συστήματος της χώρας, το οποίο τα τελευταία χρόνια έχει βρεθεί αντιμέτωπο με επαναλαμβανόμενα κύματα κοινωνικής αναταραχής. Ενδεικτικές είναι οι μαζικές διαδηλώσεις για την οικονομική κατάσταση που κατεστάλησαν βίαια τον Ιανουάριο, αναδεικνύοντας την εσωτερική πίεση που δέχεται η κυβέρνηση.

Η προηγούμενη συμφωνία και η διάλυσή της

Με τη συμφωνία για τα πυρηνικά του 2015, γνωστή ως JCPOA, είχαν αρθεί οι περισσότερες κυρώσεις κατά του Ιράν. Ωστόσο, η επίτευξη εκείνης της συμφωνίας απαίτησε χρόνια εντατικών διαπραγματεύσεων. Μετά τον πρόσφατο πόλεμο, ο οποίος δεν οδήγησε σε ένα ξεκάθαρο αποτέλεσμα, η γεφύρωση των διαφορών μεταξύ των δύο πλευρών ενδέχεται να αποδειχθεί ακόμη δυσκολότερη υπόθεση, καθώς τα επίπεδα δυσπιστίας είναι πλέον βαθύτερα.

Οι κυρώσεις του ΟΗΕ

Οι κυρώσεις των Ηνωμένων Εθνών συνδέονται άμεσα με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και με τις διαπιστωμένες παραβιάσεις των υποχρεώσεών του στο πλαίσιο της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων. Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ ενέκρινε διαδοχικές αποφάσεις επιβολής κυρώσεων τα έτη 2006, 2007, 2008 και 2010. Αυτές οι κυρώσεις περιλάμβαναν ένα ευρύ φάσμα μέτρων, όπως εμπάργκο όπλων, απαγορεύσεις στην προμήθεια συγκεκριμένων πυρηνικών υλικών και τεχνολογιών, καθώς και δέσμευση περιουσιακών στοιχείων εταιρειών και φυσικών προσώπων. Παράλληλα, απαγορευόταν στο Ιράν να αναπτύσσει βαλλιστικούς πυραύλους ικανούς να μεταφέρουν πυρηνικά ωφέλιμα φορτία.

Αν και οι αποφάσεις προέβλεπαν δέσμευση κεφαλαίων και περιουσιακών στοιχείων του Στρατού των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) και της κρατικής ναυτιλιακής εταιρείας, δεν απαγόρευαν ρητά τις εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου. Μετά την επίτευξη της συμφωνίας JCPOA το 2015, το Συμβούλιο Ασφαλείας καθόρισε ένα συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για τη σταδιακή άρση των κυρώσεων. Ωστόσο, η απόφαση του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, να αποχωρήσει μονομερώς από τη συμφωνία το 2018, σε συνδυασμό με την απόφαση του Ιράν να σταματήσει να συμμορφώνεται με ορισμένες από τις δεσμεύσεις του, οδήγησε στην επαναφορά των κυρώσεων του ΟΗΕ μέσω του μηχανισμού "snapback".

Το αμερικανικό πλαίσιο κυρώσεων

Οι ΗΠΑ επέβαλαν τις πρώτες κυρώσεις στο Ιράν το 1979, μετά την κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη και την ομηρία Αμερικανών διπλωματών. Από τότε, ακολούθησαν δεκάδες νέες κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένων εκτεταμένων περιορισμών στις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου, μέτρα που συνδέονται με την υποστήριξη οργανώσεων που η Ουάσιγκτον χαρακτηρίζει τρομοκρατικές, καθώς και κυρώσεις που αφορούν το πυρηνικό πρόγραμμα. Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια για μια γρήγορη άρση είναι ότι οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης, η ισχυρότερη πολιτικοστρατιωτική δομή της χώρας με βαθιά διείσδυση στην οικονομία, έχουν χαρακτηριστεί από τις ΗΠΑ ως τρομοκρατική οργάνωση.

Οι κυρώσεις βρίσκονται υπό τη διαχείριση του Υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ, ωστόσο έχουν επιβληθεί μέσω διαφορετικών νομικών πλαισίων και μηχανισμών, γεγονός που καθιστά αδύνατη την ταχεία και συνολική κατάργησή τους. Η εξουσία επιβολής κυρώσεων βασίζεται τόσο σε νόμους της δεκαετίας του 1970, που παρέχουν στον πρόεδρο έκτακτες εξουσίες οι οποίες ανανεώνονται κάθε χρόνο, όσο και σε ειδικούς νόμους του 1996 και του 2017 που στοχεύουν το Ιράν. Οι κυρώσεις που επιβλήθηκαν μέσω προεδρικών διαταγμάτων μπορούν να ανακληθούν σχετικά εύκολα με μια νέα προεδρική απόφαση. Σε αυτές περιλαμβάνονται η δέσμευση ιρανικών περιουσιακών στοιχείων αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων, το εμπάργκο όπλων, η απαγόρευση εμπορίου και επενδύσεων στο Ιράν και η απαγόρευση αγοράς ιρανικού πετρελαίου.

Πολύ δυσκολότερη είναι η κατάργηση κυρώσεων που θεσπίστηκαν από το Κογκρέσο, καθώς δεν προβλέπουν εξαιρέσεις ή μηχανισμούς αναστολής με βάση τη συμπεριφορά του Ιράν σε ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή υποστήριξης οργανώσεων που οι ΗΠΑ θεωρούν τρομοκρατικές. Επιπλέον, χιλιάδες εταιρείες, φυσικά πρόσωπα και κρατικοί φορείς περιλαμβάνονται σε ειδικούς καταλόγους κυρώσεων, γεγονός που σημαίνει ότι η αποδέσμευσή τους θα μπορούσε να απαιτήσει ένα τεράστιο χρονικό διάστημα και διοικητικό φόρτο.

Οι ευρωπαϊκές κυρώσεις

Η Ευρωπαϊκή Ένωση επέβαλε το 2012 εμπάργκο στις εισαγωγές ιρανικού πετρελαίου, δέσμευσε περιουσιακά στοιχεία της Κεντρικής Τράπεζας του Ιράν και απαγόρευσε το εμπόριο πολύτιμων μετάλλων και πετροχημικών προϊόντων με τη χώρα. Παράλληλα, επέβαλε περιορισμούς στο εξωτερικό εμπόριο, στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, καθώς και στους τομείς της ενέργειας και της τεχνολογίας. Το ίδιο έτος, ορισμένες ιρανικές τράπεζες αποσυνδέθηκαν από το διεθνές σύστημα πληρωμών SWIFT, περιορίζοντας δραστικά τη δυνατότητα του ιρανικού χρηματοπιστωτικού συστήματος να συναλλάσσεται με το εξωτερικό. Αν και μέρος των κυρώσεων ήρθη μετά τη συμφωνία του 2015, αρκετές επανήλθαν στη συνέχεια, ενώ νέες κυρώσεις επιβλήθηκαν για συγκεκριμένα πρόσωπα, αλλά και για εξαρτήματα πυραυλικών και μη επανδρωμένων συστημάτων. Η ΕΕ έχει επίσης επιβάλει κυρώσεις στους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης και προχώρησε φέτος σε νέα μέτρα μετά τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ από το Ιράν.

Η επιστροφή των ξένων επιχειρήσεων

Η πολυπλοκότητα του καθεστώτος κυρώσεων σημαίνει ότι πολλές διεθνείς επιχειρήσεις θα διστάσουν να επιστρέψουν στην ιρανική αγορά χωρίς μια σαφή και ολοκληρωμένη άρση των περιορισμών. Καθώς χιλιάδες ιρανικές εταιρείες και φυσικά πρόσωπα εξακολουθούν να περιλαμβάνονται σε λίστες κυρώσεων, πολλές επιχειρήσεις φοβούνται ότι θα μπορούσαν να παραβιάσουν ακούσια το ισχύον πλαίσιο. Παράλληλα, υπάρχει ο κίνδυνος δικαστικών διώξεων ή αγωγών από θύματα επιθέσεων, τα οποία ενδέχεται να ισχυριστούν ότι επενδυτές ή εταιρείες συνέβαλαν έμμεσα στη χρηματοδότηση οργανώσεων οι οποίες βρίσκονται υπό κυρώσεις.

Τα "παγωμένα" ιρανικά κεφάλαια

Το Ιράν διαθέτει δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια κατατεθειμένα σε ξένες τράπεζες, κυρίως έσοδα από εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου, στα οποία δεν έχει πρόσβαση λόγω των κυρώσεων που έχουν επιβληθεί στον τραπεζικό και ενεργειακό του τομέα. Μεταξύ των χωρών όπου βρίσκονται σημαντικά ποσά ιρανικών κεφαλαίων συγκαταλέγονται η Νότια Κορέα, η Κίνα, η Ιαπωνία, το Λουξεμβούργο και το Ιράκ.