Τουρκολιβυκό μνημόνιο: Νέα πίεση στην Αθήνα, κίνδυνος τετελεσμένων νότια της Κρήτης

Νέα πίεση στην ελληνική εξωτερική πολιτική δημιουργεί η αναφερόμενη έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, η οποία μέχρι πρότινος αντιτασσόταν στη συμφωνία του 2019. Η μετατόπιση του κοινοβουλίου της ανατολικής Λιβύης ενισχύει τα πολιτικά επιχειρήματα της Άγκυρας και επιβαρύνει το περιβάλλον ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο, με επίκεντρο τις θαλάσσιες περιοχές νότια και νοτιοανατολικά της Κρήτης.

Η τουρκική πλευρά αποκτά τη δυνατότητα να παρουσιάζει το μνημόνιο ως συμφωνία με ευρύτερη λιβυκή αποδοχή, επιχειρώντας να αποδυναμώσει την ένσταση ότι στηριζόταν αποκλειστικά στην κυβέρνηση της Τρίπολης. Η εξέλιξη αυτή αποτελεί σοβαρή δοκιμασία για την αποτελεσματικότητα της ελληνικής διπλωματίας, καθώς περιορίζει τα περιθώρια αξιοποίησης των εσωτερικών διαφωνιών στη Λιβύη.

Η πολιτική έγκριση, πάντως, δεν επιλύει τις ενστάσεις της Αθήνας για το περιεχόμενο της συμφωνίας. Η Ελλάδα απορρίπτει σταθερά το τουρκολιβυκό μνημόνιο ως παράνομο και ανυπόστατο, υποστηρίζοντας ότι παραβιάζει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και παρακάμπτει τα δικαιώματα ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων η Κρήτη, η Κάρπαθος και η Ρόδος, σε θαλάσσιες ζώνες.

Η λιβυκή μετατόπιση ενισχύει την τουρκική πίεση και επαναφέρει τον κίνδυνο κρίσης νότια της Κρήτης.

Το ενδεχόμενο ερευνών με συνοδεία πολεμικών πλοίων

Το κρίσιμο επιχειρησιακό σενάριο αφορά την πιθανή αποστολή τουρκικών ερευνητικών σκαφών ή γεωτρύπανων, με στρατιωτική συνοδεία, σε περιοχές που η Άγκυρα και η Τρίπολη εντάσσουν στις δικές τους θαλάσσιες διεκδικήσεις. Μια τέτοια επιχείρηση θα μπορούσε να προκαλέσει κινητοποίηση του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού και διπλωματική αντιπαράθεση μεγάλης έντασης.

Στην περίπτωση αυτή, η τουρκική επιδίωξη εκτιμάται ότι θα ήταν η εμπέδωση παρουσίας και η κατασκευή εικόνας αμφισβητούμενης περιοχής. Η ανάπτυξη πλοίων θα λειτουργούσε ως μέσο πίεσης προς την Ελλάδα και προς τρίτους παράγοντες που δραστηριοποιούνται ή σχεδιάζουν να δραστηριοποιηθούν στην έρευνα υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η εκτίμηση ότι η Άγκυρα επιδιώκει να επιβάλει ρόλο υποχρεωτικού συνομιλητή για τις ενεργειακές εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο. Η παρουσία ερευνητικού ή γεωτρύπανου σε επίμαχη περιοχή θα χρησιμοποιούνταν για να υποστηριχθεί στην πράξη ότι η υλοποίηση ελληνικών σχεδιασμών προϋποθέτει τουρκική συναίνεση.

Η προσέγγιση αυτή παραπέμπει στη λεγόμενη «διπλωματία των κανονιοφόρων»: στρατιωτική παρουσία, διαρκής πίεση και προσπάθεια δημιουργίας τετελεσμένων, με στόχο την εξασφάλιση διαπραγματευτικών ανταλλαγμάτων. Η γενικευμένη πολεμική αναμέτρηση συνεπάγεται βαρύ οικονομικό, στρατιωτικό και διπλωματικό κόστος για την Τουρκία, καθώς και σοβαρή επιδείνωση των σχέσεών της με δυτικούς εταίρους.

Η αποφυγή αυτού του κόστους δεν εξαλείφει τον κίνδυνο κλιμάκωσης. Η ταυτόχρονη παρουσία στρατιωτικών μονάδων σε περιορισμένο θαλάσσιο χώρο, υπό συνθήκες πολιτικής έντασης, αυξάνει τις πιθανότητες λανθασμένου υπολογισμού και επεισοδίου που μπορεί να ξεπεράσει τις αρχικές επιδιώξεις των εμπλεκομένων.

Η Κάσος, η λιβυκή πίεση και οι ευθύνες της Αθήνας

Ως προηγούμενο προβάλλεται η τουρκική ναυτική παρουσία κοντά στην Κάσο, σε σύνδεση με ερευνητικές εργασίες για την ηλεκτρική διασύνδεση Great Sea Interconnector. Η ανάπτυξη πολεμικών πλοίων εκτός ελληνικών χωρικών υδάτων ανέδειξε τη δυνατότητα της Άγκυρας να μεταφέρει τις διεκδικήσεις της στο επιχειρησιακό πεδίο και να επιδιώκει πολιτικό αποτέλεσμα μέσω της προβολής ισχύος.

Αυτού του είδους οι αντιπαραθέσεις μπορούν να διαμορφώσουν μια παρατεταμένη κατάσταση έντασης, στην οποία κάθε κίνηση ερευνητικού σκάφους συνοδεύεται από στρατιωτική επιτήρηση και διπλωματικές παρεμβάσεις. Η αποκλιμάκωση μιας συγκεκριμένης κινητοποίησης αφήνει ανοιχτό το ζήτημα των διεκδικήσεων και επιτρέπει την επανάληψη της πίεσης σε επόμενη ευκαιρία.

Πρόσθετη διάσταση δίνουν οι αναφορές σε λιβυκές ρηματικές διακοινώσεις προς την Αθήνα, με αιτήματα αναστολής ελληνικών ερευνών νότια της Κρήτης και επίκληση λιβυκών δικαιωμάτων. Η σύμπτωση των θέσεων Άγκυρας και λιβυκών αρχών μπορεί να αξιοποιηθεί από την Τουρκία για να παρουσιάσει ενδεχόμενη παρέμβασή της ως υποστήριξη των συμφερόντων της Λιβύης.

Για την ελληνική κυβέρνηση, η εξέλιξη αναδεικνύει την ανάγκη να αποδειχθεί στην πράξη η αποτελεσματικότητα των διεθνών συμμαχιών, της αμυντικής προετοιμασίας και των συμφωνιών οριοθέτησης, όπως εκείνη με την Αίγυπτο. Η πολιτική ευθύνη της Αθήνας κρίνεται στην προστασία των ελληνικών δικαιωμάτων και στην αποτροπή επιχειρησιακών τετελεσμένων στις περιοχές ελληνικού ενδιαφέροντος.

Το περιστατικό επαφής των φρεγατών «Λήμνος» και «Kemal Reis» το 2020 υπενθυμίζει πόσο εύκολα μια ναυτική αντιπαράθεση μπορεί να αποκτήσει απρόβλεπτη δυναμική. Οι δίαυλοι αποκλιμάκωσης και οι παρεμβάσεις συμμάχων μπορούν να περιορίσουν την ένταση, χωρίς να παρέχουν εγγύηση αποφυγής ενός θερμού επεισοδίου.

Παράλληλα, δημοσιεύματα του τουρκικού Τύπου και αναρτήσεις εθνικιστικών λογαριασμών προβάλλουν σενάρια αντιπαράθεσης με ελληνικές και γαλλικές ναυτικές μονάδες. Οι αναφορές αυτές καλλιεργούν κλίμα έντασης, χωρίς να συνιστούν από μόνες τους απόδειξη ειλημμένης στρατιωτικής απόφασης. Το βασικό ενδεχόμενο που αναδεικνύεται είναι η αξιοποίηση του τουρκολιβυκού μνημονίου ως εργαλείου πίεσης, με υπαρκτό κίνδυνο σοβαρής ελληνοτουρκικής κρίσης.