Μπορεί να θυμάστε τις αντιδράσεις που προκάλεσε η ακύρωση του διαγωνισμού για τη δημιουργία λογοτύπου του Μετρό Θεσσαλονίκης το 2024 και η απευθείας ανάθεση σε νεοϊδρυθείσα εταιρεία έναντι 30.000 ευρώ. Παρόμοιο κύμα αντιδράσεων είχε προκαλέσει το 2020, επί γ.γ. Αντεγκληματικής Πολιτικής Σοφίας Νικολάου, η απευθείας ανάθεση προμήθειας μασκών και αντισηπτικών για τα σωφρονιστικά καταστήματα της χώρας ύψους 291.659 ευρώ σε ένα μικρό κατάστημα τροφίμων.
Αυτές οι περιπτώσεις είναι ενδεικτικές της δημοσιότητας που αποκτούν οι απευθείας αναθέσεις, προκαλώντας την αίσθηση σπατάλης και αμφιβολιών για την αξιοκρατία και τη διαφάνεια, παρά το γεγονός ότι όλες οι αναθέσεις αυτές είναι νομότυπες. Πρόκειται όμως μόνο για την κορυφή ενός φαινομένου που αφορά την ανάθεση χωρίς προηγούμενη δημοσιότητα ή πρόσκληση από αναθέτουσα αρχή σε οικονομικό φορέα της επιλογής της για προμήθεια ή παροχή υπηρεσιών.
Μέχρι το 2021, το όριο για τέτοιες αναθέσεις ήταν 20.000 ευρώ. Με τον Ν.4782/2021, εν μέσω υγειονομικής κρίσης της Covid-19, το όριο ανέβηκε στα 30.000 ευρώ χωρίς τον ΦΠΑ, ενώ για συμβάσεις κοινωνικών και άλλων ειδικών υπηρεσιών το ποσό μπορεί να φτάσει και τα 60.000 ευρώ ανά ανάθεση χωρίς ΦΠΑ.
Το επιχείρημα υπέρ των απευθείας αναθέσεων αφορά την ευελιξία και την ταχύτητα, παρακάμπτοντας τις παραδοσιακές διαδικασίες και μειώνοντας το διοικητικό βάρος των φορέων. Τα επίσημα στοιχεία, όμως, δείχνουν ότι η δυνατότητα αυτή συχνά γίνεται αντικείμενο κατάχρησης. Συχνά συμβάσεις μεγάλης αξίας «σπάζονται» σε πολλαπλές απευθείας αναθέσεις, παρακάμπτοντας τις διαγωνιστικές διαδικασίες. Αποθαρρύνεται ο ανταγωνισμός και η Ευρωπαϊκή Ένωση παρατηρεί το φαινόμενο, συστήνοντας διαφάνεια για να μην κινδυνεύει η χρηματοδότηση έργων.
Τα στοιχεία του ΚΗΜΔΗΣ για το δεκάμηνο Ιανουάριος – Οκτώβριος 2025 δείχνουν ότι οι δημόσιες συμβάσεις ανήλθαν στα 13 δισ. ευρώ επί συνόλου 209.702 συμβάσεων, με τις 161.069 και 2,261 δισ. ευρώ να αφορούν απευθείας αναθέσεις. Παρόμοια εικόνα καταγράφεται και σε προηγούμενα έτη. Στο πρώτο εξάμηνο του 2024, από τις 108.776 συμβάσεις αξίας 8,25 δισ. ευρώ, οι 80.835 ή 3 στις 4 ήταν με απευθείας ανάθεση συνολικής αξίας 1,23 δισ. ευρώ. Το 2023, από 252.799 συμβάσεις, οι 184.757 ήταν απευθείας, ποσοστό 73%. Ο αριθμός αυτός αυξάνεται διαχρονικά. Το 2020, πριν ανέβει το όριο στα 30.000 ευρώ, από 215.542 συμβάσεις αξίας 7,934 δισ. ευρώ, οι 138.213 αξίας 1,406 δισ. ήταν απευθείας. Πρωταθλητές στις απευθείας αναθέσεις είναι οι ΟΤΑ.
Λόγω του ορίου, το ποσοστό επί του συνολικού ποσού είναι μικρότερο, αλλά αριθμητικά οι απευθείας αναθέσεις κυριαρχούν στους φορείς της δημόσιας διοίκησης. Οι αριθμοί δείχνουν ότι οι αναθέσεις αυτές αυξάνονται κάθε χρόνο και η τάση αυτή συμπίπτει με την αύξηση του ορίου από 20.000 σε 30.000 ευρώ. Από το 2020 έως τον Οκτώβριο του 2025, υπογράφηκαν 1.374.580 συμβάσεις αξίας 77,412 δισ. ευρώ, με τις 993.089 αξίας 12,701 δισ. να είναι απευθείας.
Την τελευταία εξαετία, 12 δισ. δόθηκαν σε απευθείας αναθέσεις και 8 δισ. σε αναθέσεις κατόπιν διαγωνισμού με έναν μόνο συμμετέχοντα. Στα στοιχεία δεν περιλαμβάνονται οι συμβάσεις κατόπιν διαπραγμάτευσης χωρίς προηγούμενη προκήρυξη. Εκθέσεις του Ελεγκτικού Συνεδρίου για το 2024 καταγράφουν λάθη, χαμηλό ανταγωνισμό και μη συμμόρφωση με το πλαίσιο ανάθεσης δημοσίων συμβάσεων.
Η έρευνα του vouliwatch.gr («Consultocracy») έδειξε ότι σε οκτώ χρόνια δόθηκαν σε συμβουλευτικές εταιρείες 1,56 δισ. ευρώ μέσω 3.000 συμβάσεων κυρίως με απευθείας αναθέσεις, προκαλώντας αντιδράσεις στη Βουλή. Πρόσφατα αποκαλύφθηκε ανάθεση ύψους 7,886 εκατ. ευρώ σε μία εταιρεία για καμπάνια ενημέρωσης αποδήμων για επιστολική ψήφο, με το ΠΑΣΟΚ να ζητά εξηγήσεις για το γεγονός ότι 4,979 εκατ. ευρώ δόθηκαν στην ίδια εταιρεία που είχε λάβει προηγούμενη ανάθεση μέσω διαγωνισμού με διαφορές προσφορών μόλις 2.000 ευρώ.
Η αδιαφάνεια και η έλλειψη ανταγωνισμού επηρεάζουν τη δρομολόγηση σημαντικών έργων και δημιουργούν περιττό δημοσιονομικό βάρος. Παράδειγμα αποτελεί το πρόγραμμα ΑΙΓΙΣ για προμήθεια πυροσβεστικών οχημάτων, ύψους 2,1 δισ. ευρώ, που είχε προγραμματιστεί να πραγματοποιηθεί μέσω απευθείας αναθέσεων αλλά η Κομισιόν δεν χορήγησε χρηματοδότηση, με αποτέλεσμα η χώρα να παραλάβει τα πρώτα μέσα πυρόσβεσης το 2025.
Η επίκληση της έκτακτης ανάγκης χρησιμοποιείται για την επιτάχυνση έργων, όπως στην περίπτωση της λειψυδρίας στην Αθήνα με προϋπολογισμό 2,5 δισ. ευρώ, που θα προχωρήσουν με κατεπείγουσες διαδικασίες χωρίς να συζητούνται οι περιβαλλοντικές μελέτες. Οι εξαγγελίες για διαρθρωτικές παρεμβάσεις στη διαχείριση ύδρευσης και άρδευσης δεν υλοποιήθηκαν.
Η Αρχή Δημοσίων Συμβάσεων εξέδωσε πρόσφατα εγκύκλιο που καλεί σε αιτιολόγηση των απευθείας αναθέσεων, ενισχύοντας νομιμότητα, διαφάνεια και ορθή δημοσιονομική διαχείριση. Το όριο παραμένει στα 30.000 ευρώ και η επιλογή της απευθείας ανάθεσης παραμένει δελεαστική λόγω του μικρού διοικητικού βάρους για τους φορείς.
