Αφγανιστάν: Πατέρες «πουλούν» ανήλικες κόρες για χρέη και λίγη τροφή

Η βαθιά ανθρωπιστική και οικονομική κρίση στο Αφγανιστάν έχει προκαλέσει νέα έκρηξη στους παιδικούς και εξαναγκαστικούς γάμους. Η ακραία φτώχεια, η υπερχρέωση των νοικοκυριών, οι περιορισμοί που έχουν επιβάλει οι Ταλιμπάν και ο αποκλεισμός των κοριτσιών από την εκπαίδευση οδηγούν χιλιάδες οικογένειες σε αποφάσεις που καταστρέφουν ολόκληρες ζωές.

Ανήλικες παντρεύονται για να εξοφληθούν χρέη, να εξασφαλιστεί λίγο φαγητό για τα υπόλοιπα παιδιά ή να περιοριστούν τα έξοδα μιας οικογένειας. Σε ακόμη πιο ακραίες περιπτώσεις, κορίτσια δεσμεύονται για μελλοντικό γάμο από τη βρεφική τους ηλικία και παραδίδονται στην οικογένεια του μελλοντικού συζύγου όταν γίνουν επτά, οκτώ ή εννέα ετών.

Μία από τις περιπτώσεις που αποτυπώνουν το βάθος της καταστροφής είναι εκείνη της 18χρονης Σίμα. Παρότι μόλις ενηλικιώθηκε, έχει ήδη περάσει τέσσερις εγκυμοσύνες. Το μικρότερο παιδί της είναι νεογέννητο, ενώ το μεγαλύτερο έχει φτάσει μόλις στην ηλικία των τεσσάρων ετών.

Η νεαρή γυναίκα ζει στην επαρχία Μπαντγκίς, σε ένα μικρό δωμάτιο κατασκευασμένο από πλίνθους, μαζί με τα παιδιά της. Περιγράφει μια ζωή που άλλαξε οριστικά μετά την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία και τη διακοπή της εκπαίδευσης για εκατομμύρια κορίτσια.

Η Σίμα είχε ολοκληρώσει την έκτη τάξη και ετοιμαζόταν να ξεκινήσει την έβδομη. Δύο μήνες αργότερα, σύμφωνα με την ίδια, ο πατέρας της απαίτησε να παντρευτεί τον ξάδελφό της.

Η ανήλικη αρνήθηκε. Όπως καταγγέλλει, η αντίδραση του πατέρα της ήταν βίαιη. Την ξυλοκόπησε επανειλημμένα μέχρι να αποδεχθεί έναν γάμο που δεν επιθυμούσε και για τον οποίο δεν είχε ούτε τη σωματική ούτε την ψυχολογική ωριμότητα.

Η Σίμα έγινε νύφη στα 13 της χρόνια. Έκτοτε παραμένει στο ίδιο συγκρότημα κατοικιών, όπου γέννησε όλα τα παιδιά της. Ένα από αυτά πέθανε από πνευμονία σε ηλικία μόλις ενός έτους.

Η καθημερινότητά της είναι γεμάτη βαριές υποχρεώσεις. Μεταφέρει νερό, φροντίζει τις αγελάδες, ζυμώνει και ψήνει ψωμί σε παραδοσιακό φούρνο, καθαρίζει το σπίτι και προσέχει διαρκώς τα μικρά παιδιά της.

Η σωματική της κατάσταση έχει επιβαρυνθεί σοβαρά από τις διαδοχικές εγκυμοσύνες σε τόσο νεαρή ηλικία. Περιγράφει συχνές λιποθυμίες εξαιτίας πολύ χαμηλής αρτηριακής πίεσης, έντονους πονοκεφάλους και επίμονους πόνους στα νεφρά.

Παρότι είναι μόλις 18 ετών, λέει ότι αισθάνεται σαν γυναίκα 70 ετών. Η εφηβεία της εξαφανίστηκε μέσα σε έναν εξαναγκαστικό γάμο, τέσσερις εγκυμοσύνες, τη φροντίδα μικρών παιδιών και μια ζωή ακραίας στέρησης.

Ανήλικες μητέρες, θάνατοι και βαριές επιπλοκές στα νοσοκομεία

Η περίπτωση της Σίμα δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό. Οι εργαζόμενοι σε δημόσιο νοσοκομείο του βόρειου Αφγανιστάν καταγράφουν συνεχή αύξηση των ανήλικων κοριτσιών που φτάνουν στις μαιευτικές κλινικές για να γεννήσουν.

Μόνο κατά τους πρώτους πέντε μήνες του τρέχοντος έτους, 42 ανήλικες γέννησαν στο συγκεκριμένο νοσοκομείο. Έξι από αυτές βρίσκονταν ήδη στη δεύτερη εγκυμοσύνη τους, γεγονός που δείχνει ότι είχαν παντρευτεί και αποκτήσει το πρώτο τους παιδί σε ακόμη μικρότερη ηλικία.

Πέντε κορίτσια παρουσίασαν έκτοπη κύηση, μία από τις σοβαρότερες επιπλοκές της εγκυμοσύνης και βασική αιτία μητρικής θνησιμότητας. Δεκαοκτώ χρειάστηκε να υποβληθούν σε καισαρική τομή, ενώ δύο ανήλικες μητέρες έχασαν τη ζωή τους. Τα βρέφη τους επέζησαν.

Η μαία Σαμπνάμ αναφέρει ότι ο αριθμός των ανήλικων εγκύων αυξήθηκε απότομα μετά την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία. Παλαιότερα, το νοσοκομείο δεχόταν περίπου δύο ανήλικες μητέρες τον μήνα, κυρίως από οικογένειες χωρίς πρόσβαση στην εκπαίδευση.

Σήμερα, όπως εξηγεί, ακόμη και οικογένειες με μορφωμένους γονείς οδηγούν τις κόρες τους σε γάμο σε πολύ μικρή ηλικία. Ο αποκλεισμός από το σχολείο, η ανεργία και η κατάρρευση της οικονομίας έχουν αφαιρέσει από τα κορίτσια κάθε εναλλακτική προοπτική.

Σε διεθνές επίπεδο, κάθε άνθρωπος κάτω των 18 ετών θεωρείται παιδί, σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού. Στο Αφγανιστάν, όμως, χιλιάδες κορίτσια μετατρέπονται σε συζύγους και μητέρες πριν ολοκληρώσουν τη βασική εκπαίδευση.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει προειδοποιήσει επανειλημμένα ότι οι εγκυμοσύνες πριν από την ηλικία των 20 ετών συνδέονται με σημαντικά αυξημένους κινδύνους τόσο για τη μητέρα όσο και για το παιδί.

Τα ανήλικα κορίτσια δεν έχουν ολοκληρώσει τη σωματική τους ανάπτυξη. Αντιμετωπίζουν μεγαλύτερη πιθανότητα σοβαρής αιμορραγίας, αναιμίας, αποβολής, πρόωρου τοκετού, επιπλοκών στη γέννα και γέννησης βρεφών με χαμηλό βάρος ή σοβαρά προβλήματα υγείας.

Οι ψυχολογικές συνέπειες είναι επίσης βαριές. Τα κορίτσια αποκόπτονται από το σχολείο, τους φίλους και το οικογενειακό τους περιβάλλον, ενώ αναγκάζονται να ζήσουν με ενήλικους άνδρες και να αναλάβουν ευθύνες που δεν μπορούν να διαχειριστούν.

Η Σαμπνάμ θυμάται την περίπτωση ενός 13χρονου κοριτσιού που μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο το 2024 με ακατάσχετη αιμορραγία ύστερα από αποβολή.

Όταν η μαία ρώτησε τη μητέρα του παιδιού γιατί επέτρεψε τον γάμο με έναν άνδρα σχεδόν 30 ετών, εκείνη απάντησε ότι αναγκάστηκε να θυσιάσει μία κόρη για να μπορέσει να θρέψει τα υπόλοιπα παιδιά της.

Η απάντηση αυτή αποτυπώνει τη βαρβαρότητα της οικονομικής κατάρρευσης. Οι οικογένειες δεν αντιμετωπίζουν τις κόρες τους ως παιδιά που χρειάζονται προστασία, εκπαίδευση και φροντίδα. Τις μετατρέπουν σε μέσο αποπληρωμής χρεών ή επιβίωσης των υπόλοιπων μελών του νοικοκυριού.

Σε αρκετές περιοχές επικρατούν και επικίνδυνες αντιλήψεις γύρω από την εγκυμοσύνη. Ορισμένες οικογένειες πιστεύουν ότι όσο νεότερη είναι μια μητέρα τόσο πιο υγιές ή πιο έξυπνο θα γεννηθεί το παιδί της.

Η πραγματικότητα είναι ακριβώς αντίθετη. Η εγκυμοσύνη και ο τοκετός μπορούν να αποδειχθούν θανατηφόροι για ένα σώμα που δεν έχει αναπτυχθεί πλήρως.

Πρόσθετο κίνδυνο δημιουργεί η άρνηση πολλών συζύγων και οικογενειών να επιτρέψουν καισαρική τομή, ακόμη και όταν οι γιατροί τη θεωρούν απολύτως αναγκαία.

Η άρνηση συνδέεται με την πεποίθηση ότι μια τέτοια επέμβαση περιορίζει τις πιθανότητες μελλοντικών γεννήσεων. Η Σαμπνάμ αναφέρει ότι δύο νεαρές γυναίκες πέθαναν πρόσφατα στον τοκετό, επειδή οι σύζυγοί τους δεν έδωσαν συγκατάθεση για την επέμβαση.

Η μητρική θνησιμότητα παραμένει σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα. Σύμφωνα με έκθεση του Γραφείου Συντονισμού Ανθρωπιστικών Υποθέσεων του ΟΗΕ, στο Αφγανιστάν καταγράφονται περίπου 600 θάνατοι μητέρων ανά 100.000 γεννήσεις.

Η αντίστοιχη αναλογία εκτιμάται σε 16 θανάτους στο Ιράν, 155 στο Πακιστάν και 12 στο Ηνωμένο Βασίλειο. Η τεράστια απόσταση αποδίδεται στους περιορισμούς που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες, στην έλλειψη υγειονομικού προσωπικού και στην κατάρρευση των υπηρεσιών στις αγροτικές περιοχές.

Η ανάγκη εκπαίδευσης περισσότερων γυναικών ως γιατρών, νοσηλευτριών και μαιών είναι άμεση. Οι απαγορεύσεις των Ταλιμπάν, όμως, περιορίζουν την πρόσβαση των κοριτσιών στη δευτεροβάθμια και ανώτατη εκπαίδευση, υπονομεύοντας ακόμη περισσότερο το μέλλον του ήδη διαλυμένου συστήματος υγείας.

Η Σίμα ανήκει στα περισσότερα από 2,2 εκατομμύρια κορίτσια που στερήθηκαν τη δυνατότητα να συνεχίσουν το σχολείο μετά την έκτη τάξη. Για πολλές από αυτές, η απομάκρυνση από την εκπαίδευση ακολουθείται από γάμο, εγκυμοσύνη και πλήρη οικονομική εξάρτηση.

Εκτίμηση εκπαιδευτικού που επικαλείται το Κέντρο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Αφγανιστάν αναφέρει ότι περίπου το 70% των κοριτσιών που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το σχολείο οδηγήθηκαν σε εξαναγκαστικό γάμο.

Μικρότερη έρευνα σε 15 κορίτσια κατέγραψε ότι περίπου τα δύο τρίτα είχαν παντρευτεί πριν συμπληρώσουν τα 18 τους χρόνια. Τα στοιχεία δεν καλύπτουν το σύνολο της χώρας, δείχνουν όμως την κατεύθυνση μιας κοινωνικής καταστροφής που εξαπλώνεται χωρίς ουσιαστικό έλεγχο.

Πριν από την επάνοδο των Ταλιμπάν, η αφγανική νομοθεσία ποινικοποιούσε τους γάμους κοριτσιών κάτω των 15 ετών. Νέο διάταγμα που εκδόθηκε φέτος δεν περιλαμβάνει συγκεκριμένο κατώτατο όριο ηλικίας.

Η αλλαγή ακολούθησε το κλείσιμο των σχολείων και των πανεπιστημίων για τις γυναίκες, τον αποκλεισμό τους από μεγάλο μέρος της αγοράς εργασίας και την επιβολή αυστηρών περιορισμών στις μετακινήσεις και στη δημόσια παρουσία τους.

Χρέη, πείνα και κορίτσια που «πωλούνται» από τη βρεφική ηλικία

Η οικονομική διάσταση βρίσκεται στον πυρήνα της κρίσης. Ο 24χρονος σύζυγος της Σίμα είναι άνεργος. Ταξίδεψε στο Ιράν για να αναζητήσει εργασία, όμως επέστρεψε τρεις μήνες αργότερα χωρίς να έχει εξασφαλίσει εισόδημα.

Η ίδια θα ήθελε να εργαστεί και να μάθει ένα επάγγελμα. Η φροντίδα τριών παιδιών, οι ατελείωτες οικιακές εργασίες και η απουσία οποιασδήποτε εκπαιδευτικής δυνατότητας την κρατούν αποκλεισμένη μέσα στο σπίτι.

Στο ίδιο συγκρότημα κατοικιών ζουν πέντε οικογένειες: οι γονείς της, ο θείος της με τις δύο συζύγους του, ο αδελφός της με τη γυναίκα του και η δική της οικογένεια.

Όταν οι υπόλοιποι έχουν περίσσευμα φαγητού, το μοιράζονται μαζί της. Τις περισσότερες ημέρες, όμως, κανείς δεν διαθέτει αρκετά τρόφιμα και η πείνα αποτελεί σταθερό μέρος της καθημερινότητας.

Η Σίμα χρησιμοποιήθηκε από την οικογένειά της για την αποπληρωμή ενός χρέους. Ο πατέρας της όφειλε στον αδελφό του 200.000 αφγανί. Αντί χρηματικής εξόφλησης, έδωσε την κόρη του σε γάμο με τον γιο του αδελφού του.

Η συμφωνία μετέτρεψε ένα 13χρονο κορίτσι σε αντάλλαγμα μιας οικονομικής διαφοράς. Η επιθυμία της, η εκπαίδευση και η υγεία της δεν είχαν καμία βαρύτητα απέναντι στην οφειλή.

Σύμφωνα με το Πρόγραμμα Ανάπτυξης του ΟΗΕ, περίπου τα τρία τέταρτα του πληθυσμού του Αφγανιστάν, σχεδόν 28 εκατομμύρια άνθρωποι, αδυνατούν να καλύψουν ακόμη και τις πιο βασικές ανάγκες τους.

Περισσότερα από οκτώ στα δέκα νοικοκυριά είναι υπερχρεωμένα. Οι οικογένειες δανείζονται για τρόφιμα, καύσιμα, φάρμακα και ενοίκιο, χωρίς να διαθέτουν σταθερό εισόδημα για να επιστρέψουν τα χρήματα.

Η μείωση της διεθνούς βοήθειας έχει επιδεινώσει ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Μετά τις περικοπές της αμερικανικής USAID και τον περιορισμό της ευρωπαϊκής και βρετανικής χρηματοδότησης, η ανθρωπιστική στήριξη προς τη χώρα μειώθηκε πάνω από 16% μέσα στο 2025.

Εκατοντάδες υγειονομικές δομές έκλεισαν ή περιόρισαν τη λειτουργία τους. Κοινότητες χωρίς νοσοκομεία, μαίες και φάρμακα μένουν εκτεθειμένες σε ασθένειες που θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν, ενώ έγκυες γυναίκες αναγκάζονται να ταξιδεύουν για ώρες ή να γεννούν χωρίς ιατρική βοήθεια.

Οι διεθνείς οργανισμοί προειδοποιούν ότι χωρίς επενδύσεις στην απασχόληση, στην εκπαίδευση και στις δημόσιες υπηρεσίες, η χώρα δεν διαθέτει πραγματική προοπτική ανάκαμψης.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, οικογένειες στη δυτική πλευρά του Αφγανιστάν παραδέχθηκαν ότι δεσμεύουν τις κόρες τους για μελλοντικούς γάμους, λαμβάνοντας προκαταβολικά χρήματα από τις οικογένειες των υποψήφιων συζύγων.

Τα κορίτσια παραμένουν προσωρινά με τους γονείς τους και παραδίδονται όταν φτάσουν σε ηλικία επτά έως εννέα ετών. Σε μία από τις περιπτώσεις, η συμφωνία συνάφθηκε όταν το βρέφος ήταν μόλις δύο μηνών.

Η 57χρονη Γκολνάρ κρατά στην αγκαλιά της την ενός έτους εγγονή της, γνωρίζοντας ότι το παιδί έχει ήδη «πουληθεί» για να καλυφθούν χρέη του πατέρα του.

Ο άνδρας εγκατέλειψε το σπίτι για να αποφύγει τους πιστωτές. Η συμφωνία προβλέπει την καταβολή 200.000 αφγανί και τη διαγραφή μέρους των χρεών του.

Η οικογένεια έλαβε τα μισά χρήματα προκαταβολικά. Το υπόλοιπο ποσό θα δοθεί όταν το κορίτσι γίνει οκτώ ετών και απομακρυνθεί οριστικά από το σπίτι για να ζήσει με την οικογένεια του μελλοντικού συζύγου.

Παρόμοια είναι η περίπτωση της 51χρονης Σάχεμπ Τζαν. Υποσχέθηκε την εγγονή της σε γάμο όταν εκείνη ήταν δύο μηνών, προσπαθώντας να εξοφλήσει οικογενειακά χρέη.

Η συμφωνία προβλέπει ότι το παιδί θα παραδοθεί όταν συμπληρώσει το έβδομο έτος της ηλικίας του. Η οικογένεια, ωστόσο, δεν έλαβε τελικά τα χρήματα που περίμενε και εξακολουθεί να ζει σε συνθήκες απόλυτης φτώχειας.

Η 44χρονη Σάμπζα έδωσε την κόρη της σε μελλοντικό γάμο όταν το παιδί ήταν τριών ετών. Η συμφωνία έγινε για την αποπληρωμή χρέους 300.000 αφγανί, μετά την επιστροφή της οικογένειας από το Πακιστάν.

Όταν επέστρεψαν, δεν είχαν τρόφιμα και ο σύζυγός της δεν μπορούσε να εργαστεί λόγω σοβαρών προβλημάτων υγείας. Η μικρή είναι σήμερα επτά ετών και, σύμφωνα με τη συμφωνία, αναμένεται να παραδοθεί στην άλλη οικογένεια μέσα στον επόμενο χρόνο.

Η μητέρα δηλώνει συντετριμμένη. Τα υπόλοιπα παιδιά τη ρωτούν γιατί έδωσε την αδελφή τους, ενώ η μικρή επιστρέφει πανικόβλητη κάθε φορά που επισκέπτεται το σπίτι της θείας της και αναζητά την αδελφή της.

Η Σάμπζα γνωρίζει ότι απομένει ελάχιστος χρόνος μέχρι να χάσει την κόρη της. Η συμφωνία που έκανε για να εξασφαλίσει τροφή στην οικογένεια έχει μετατραπεί σε μόνιμο εφιάλτη.

Οι παιδικοί γάμοι στο Αφγανιστάν αποτελούν πλέον άμεση συνέπεια μιας πολιτικής και οικονομικής κατάρρευσης που χτυπά πρώτα τα κορίτσια. Ο αποκλεισμός από την εκπαίδευση, η κατάργηση βασικών νομικών εγγυήσεων και η ακραία φτώχεια δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η παιδική ηλικία ακυρώνεται.

Κορίτσια γεννούν πριν ενηλικιωθούν, πεθαίνουν στον τοκετό, εγκαταλείπουν το σχολείο και παραδίδονται ως αντάλλαγμα για χρέη. Βρέφη δεσμεύονται σε γάμους που θα εκτελεστούν χρόνια αργότερα, χωρίς καμία δυνατότητα αντίδρασης.

Η κρίση δεν περιορίζεται σε μεμονωμένες οικογενειακές αποφάσεις. Αποτελεί αποτέλεσμα της συστηματικής καταπίεσης των γυναικών, της διάλυσης των δημόσιων υπηρεσιών και της διεθνούς εγκατάλειψης μιας χώρας όπου εκατομμύρια άνθρωποι ζουν χωρίς τροφή, εισόδημα και στοιχειώδη προστασία.