21 Νοεμβρίου 2026

Αγία Σοφία: Εννέα υπόγειες σήραγγες και έξι χώροι στο επίκεντρο των ερευνών

Υπόγειες στοές, χώροι διαφορετικών χρήσεων και κατάλοιπα παλαιότερων οικοδομικών φάσεων καταγράφονται κάτω από την Αγία Σοφία, στο πλαίσιο των εργασιών αποκατάστασης του μνημείου. Σύμφωνα με τις τουρκικές αρχές, έχουν καθαριστεί συνολικά 420 μέτρα σηράγγων, ενώ εξετάζεται η δυνατότητα να καταστούν επισκέψιμα ορισμένα τμήματα του δικτύου.

Οι έρευνες προσφέρουν νέα στοιχεία για τις υπόγειες υποδομές της ιστορικής Κωνσταντινούπολης και τη διαχείριση του νερού γύρω από το συγκρότημα. Παράλληλα, οι επιστήμονες εξετάζουν αρχιτεκτονικά ίχνη που ενδέχεται να προηγούνται της ανέγερσης του σημερινού ναού τον 6ο αιώνα.

Την πορεία των παρεμβάσεων παρουσίασε ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, κατά την επίσκεψή του στις υπόγειες εγκαταστάσεις μαζί με επιστήμονες του προγράμματος. Το CNN Türk μετέδωσε εικόνες από τις στοές και τις εργασίες σε χώρους που παρέμεναν καλυμμένοι από επιχώσεις.

Κατά τα στοιχεία που ανακοίνωσε ο υπουργός, από τον Κήπο του Βεζίρη και τον δυτικό κήπο έχουν απομακρυνθεί σχεδόν 3.000 τόνοι υλικών. Οι έρευνες έχουν καταγράψει έξι υπόγειους χώρους και εννέα σήραγγες.

Οι παρεμβάσεις εντάσσονται στο ευρύτερο πρόγραμμα συντήρησης και αποκατάστασης της Αγίας Σοφίας. Η τουρκική πλευρά το παρουσιάζει ως το μεγαλύτερο που έχει πραγματοποιηθεί στο μνημείο κατά την περίοδο της Τουρκικής Δημοκρατίας.

Τα αρχιτεκτονικά ίχνη και το δίκτυο των εννέα σηράγγων

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκεντρώνει μια υπόγεια ταφική κατασκευή στην περιοχή του Κήπου του Βεζίρη. Ο χώρος, που περιγράφεται ως hypogeum, εξετάζεται για τα διαφορετικά αρχιτεκτονικά στρώματα που αποκαλύφθηκαν κατά τον καθαρισμό και την ανασκαφική διερεύνηση.

Οι εργασίες έφτασαν βαθύτερα από το γνωστό μέχρι σήμερα επίπεδο του δαπέδου. Όπως ανέφερε ο Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, η απομάκρυνση της λάσπης και των επιχώσεων επέτρεψε την έρευνα σε βάθος περίπου 1,5 μέτρου χαμηλότερα, όπου εντοπίστηκαν κατάλοιπα προηγούμενης οικοδομικής φάσης.

Η πιθανή παλαιότερη χρονολόγησή τους έχει σημασία για την κατανόηση της ιστορίας του χώρου. Το σημερινό οικοδόμημα της Αγίας Σοφίας ανεγέρθηκε επί Ιουστινιανού, μεταξύ 532 και 537, σε θέση όπου είχαν προηγηθεί παλαιότεροι χριστιανικοί ναοί.

Ασφαλής χρονολόγηση των συγκεκριμένων καταλοίπων δεν έχει ανακοινωθεί. Η εκτίμηση ότι προηγούνται του ιουστινιάνειου ναού αποτελεί ερευνητική υπόθεση, η οποία χρειάζεται αρχαιολογική τεκμηρίωση.

Στον δυτικό κήπο έχουν εντοπιστεί έξι υπόγειοι χώροι που συνδέονται με εννέα σήραγγες. Σύμφωνα με την παρουσίαση του υπουργού, τρεις από τους χώρους πιθανόν αποτελούσαν υπόγεια τμήματα του παλαιού αιθρίου, της αυλής που ανήκε στο συγκρότημα.

Η διερεύνηση συνεχίζεται και σε άλλες κατασκευές. Ορισμένες έχουν τη μορφή επιμήκων διαδρόμων, με πλάτος από τέσσερα έως 4,8 μέτρα, στοιχείο που εξετάζεται σε συνδυασμό με τη διάταξη και την κατασκευή τους.

Από τις εννέα σήραγγες, οι επτά έχουν καθαριστεί από τις επιχώσεις. Στις δύο υπόλοιπες βρίσκονται σε εξέλιξη εργασίες αποτύπωσης και τεκμηρίωσης. Το συνολικό μήκος των ήδη καθαρισμένων τμημάτων ανέρχεται στα 420 μέτρα.

Η μεγαλύτερη στοά εκτείνεται σε μήκος 180 μέτρων. Οι επιστήμονες εξετάζουν πιθανή σχέση της με τη λεγόμενη Ρωμαϊκή Οδό της Κωνσταντινούπολης, χωρίς να έχει οριστικοποιηθεί η ερμηνεία της αρχικής λειτουργίας της.

Η διαδρομή της αναπτύσσεται παράλληλα προς την πρόσοψη της Αγίας Σοφίας, από τον χώρο μπροστά στη Μεντρεσέ του Φατίχ μέχρι την περιοχή εισόδου των επισκεπτών. Η κλίση της υπολογίζεται περίπου στο 3%.

Η θέση, η κατεύθυνση και η κατασκευαστική μορφή της αποτελούν στοιχεία της έρευνας για τη σύνδεσή της με τις ιστορικές υποδομές. Η πιθανή συσχέτιση με το οδικό δίκτυο παραμένει υπό εξέταση.

Οι ανακοινώσεις για τα ευρήματα συνοδεύτηκαν από αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα με αναφορές σε κρυμμένα ιερά κειμήλια ή ακόμη και στην Κιβωτό της Διαθήκης. Στα παρουσιαζόμενα αρχαιολογικά στοιχεία δεν περιλαμβάνεται τεκμηρίωση τέτοιων ισχυρισμών.

Ύδρευση, στερεώσεις και σχεδιασμός για επισκέψιμους χώρους

Σύμφωνα με τις επιστημονικές εκτιμήσεις που παρουσιάστηκαν, μέρος των υπόγειων κατασκευών συνδεόταν με ένα ευρύτερο σύστημα διαχείρισης υδάτων. Ορισμένα τμήματα φαίνεται να εξυπηρετούσαν τη διοχέτευση νερού και την απομάκρυνση των ομβρίων.

Οι λειτουργίες αυτές ήταν απαραίτητες για ένα μεγάλο μνημειακό συγκρότημα. Η μελέτη τους μπορεί να φωτίσει τον τρόπο με τον οποίο οργανώθηκαν οι τεχνικές υποδομές γύρω από την Αγία Σοφία σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει, πέρα από την απομάκρυνση των υλικών, παρεμβάσεις σε θόλους και τοιχοποιίες. Στόχος των εργασιών είναι η αντιμετώπιση φθορών και η ενίσχυση τμημάτων που παρουσιάζουν δομικά προβλήματα.

Σε υπόγειο χώρο συνολικού μήκους 56 μέτρων, οι εργασίες αποκατάστασης έχουν καλύψει τμήμα 18 μέτρων, σύμφωνα με την ενημέρωση των τουρκικών αρχών. Σε άλλες στοές τοποθετούνται ανοξείδωτα μεταλλικά στοιχεία για την ενίσχυση της στατικής επάρκειας.

Η δυνατότητα πρόσβασης επισκεπτών αποτελεί επόμενο στάδιο σχεδιασμού. Ο Μεχμέτ Νουρί Ερσόι αναφέρθηκε στην εκπόνηση ειδικής μελέτης για την παρουσίαση των υπόγειων εγκαταστάσεων, με προϋποθέσεις την προστασία του μνημείου και την ασφαλή κίνηση του κοινού.

Προς το παρόν δεν έχουν προσδιοριστεί τα τμήματα που θα μπορούσαν να ενταχθούν σε επισκέψιμη διαδρομή. Επίσης, δεν έχει δημοσιοποιηθεί χρονοδιάγραμμα έναρξης λειτουργίας τους.

Η ασφαλής πρόσβαση συνδέεται με την ολοκλήρωση της τεχνικής αξιολόγησης και των αναγκαίων αποκαταστάσεων. Η αρχαιολογική τεκμηρίωση παραμένει καθοριστική για την ορθή παρουσίαση της ιστορίας και των χρήσεων κάθε χώρου.

Οι ειδικοί εξετάζουν παράλληλα πιθανή αξιοποίηση τμημάτων του υπόγειου δικτύου για τον αερισμό της Αγίας Σοφίας. Σύμφωνα με τις τεχνικές εκτιμήσεις που επικαλέστηκε ο υπουργός, το υφιστάμενο υπόγειο άνοιγμα καλύπτει μόλις το 3,6% των αναγκών αερισμού.

Οι μελλοντικές μελέτες θα αξιολογήσουν εάν ιστορικές στοές μπορούν να συμβάλουν στην παροχή νωπού αέρα. Η εξέταση αυτής της δυνατότητας συνδέεται με την ανάγκη διατήρησης των αρχιτεκτονικών χαρακτηριστικών και αποφυγής αλλοίωσης των κατασκευών.

Η έρευνα κάτω από την Αγία Σοφία στρέφει την προσοχή σε υποδομές που παραμένουν λιγότερο γνωστές από το ίδιο το οικοδόμημα. Οι στοές, οι υπόγειοι χώροι και τα διαδοχικά αρχιτεκτονικά στρώματα προσφέρουν υλικό για τη μελέτη της μακράς ιστορίας του μνημείου και της Κωνσταντινούπολης.

Η σημασία των ευρημάτων θα αποσαφηνιστεί μέσα από τη χρονολόγηση, την τεχνική τεκμηρίωση και την επιστημονική ερμηνεία τους. Μέχρι τότε, η διάκριση ανάμεσα στα καταγεγραμμένα δεδομένα, στις ερευνητικές υποθέσεις και στους ατεκμηρίωτους ισχυρισμούς παραμένει ουσιώδης για την ενημέρωση γύρω από το μνημείο.