Έξι «Χιροσίμες» ενέργειας και 61.700 στρέμματα τη νύχτα – Τι έδειξε η FLAME

Η μεγάλη πυρκαγιά που ξέσπασε το πρωί της 31ης Ιουλίου στη Βοιωτία και στη συνέχεια πέρασε στη Δυτική Αττική συγκαταλέγεται πλέον, με βάση τα πρώτα επιστημονικά δεδομένα, στα σοβαρότερα πύρινα συμβάντα των τελευταίων ετών. Η συνολική θερμική ενέργεια που απελευθερώθηκε υπολογίζεται σε τουλάχιστον 380 τερατζάουλ, ποσότητα που αντιστοιχεί ενεργειακά περίπου σε έξι ατομικές βόμβες αντίστοιχης ισχύος με εκείνη που χρησιμοποιήθηκε στη Χιροσίμα.

Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το στοιχείο ότι πάνω από 61.700 στρέμματα, δηλαδή περίπου το 55% της συνολικής έκτασης που αναλύθηκε, κάηκαν μέσα σε δύο μόνο νύχτες. Οι εξαιρετικά ισχυροί άνεμοι, που σε ορισμένες περιπτώσεις ξεπέρασαν τα 80 χιλιόμετρα την ώρα, μετέτρεψαν τη νυχτερινή περίοδο από χρόνο φυσιολογικής ύφεσης σε φάση ακραίας εξάπλωσης.

Τα δεδομένα προκύπτουν από την προκαταρκτική ανάλυση της Πυρομετεωρολογικής Ομάδας FLAME της μονάδας METEO του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Οι επιστήμονες ανακατασκεύασαν την πορεία της πυρκαγιάς από τις πρωινές ώρες της 31ης Ιουλίου έως και τις πρώτες ώρες της 4ης Αυγούστου, αξιοποιώντας χιλιάδες δορυφορικές καταγραφές θερμών σημείων.

Σύμφωνα με αυτή την ανάλυση, το ενιαίο πύρινο συμβάν που εξετάστηκε από τη FLAME κατέκαψε συνολικά 111.732 στρέμματα μέσα σε περίπου 91 ώρες. Η συγκεκριμένη αποτίμηση διαφοροποιείται από άλλες αναφορές για 126.000 ή 133.000 καμένα στρέμματα, καθώς εκείνες φαίνεται να περιλαμβάνουν ευρύτερες περιμέτρους ή και περισσότερα μέτωπα που εκδηλώθηκαν παράλληλα σε Βοιωτία και Αττική.

Δύο νύχτες που καθόρισαν την καταστροφή

Η φωτιά εκδηλώθηκε περίπου στις 9 το πρωί της 31ης Ιουλίου, σε περιοχή βόρεια του Αγίου Βασιλείου Βοιωτίας. Από τις πρώτες κιόλας ώρες κινήθηκε γρήγορα προς το παραλιακό μέτωπο, υπό την επίδραση βόρειων και βορειοανατολικών ανέμων που έφταναν τα 60 χιλιόμετρα την ώρα, ενώ οι ριπές ξεπερνούσαν ακόμη και τα 100 χιλιόμετρα.

Μέσα στις πρώτες δέκα ώρες είχαν ήδη καεί 15.072 στρέμματα. Η μεγάλη επιτάχυνση, όμως, ήρθε μετά τη δύση του ήλιου. Από τις 7 το απόγευμα της 31ης Ιουλίου μέχρι τις 7 το πρωί της 1ης Αυγούστου η φωτιά επεκτάθηκε σε σχεδόν 34.000 επιπλέον στρέμματα.

Στο συγκεκριμένο δωδεκάωρο οι άνεμοι ενισχύθηκαν δραματικά. Η μέση έντασή τους ξεπέρασε τα 80 χιλιόμετρα την ώρα, αντιστοιχώντας σε περίπου 9 μποφόρ, ενώ οι ισχυρότερες ριπές πέρασαν τα 130 χιλιόμετρα την ώρα.

Ο μέσος ρυθμός επέκτασης της πυρκαγιάς υπολογίστηκε σε περίπου 2.800 στρέμματα ανά ώρα. Πρόκειται για ταχύτητα που καθιστά εξαιρετικά δύσκολη οποιαδήποτε επίγεια επιχείρηση, καθώς το μέτωπο μπορεί να διανύσει μεγάλες αποστάσεις σε πολύ μικρό χρόνο και οι καύτρες να δημιουργούν συνεχώς νέες εστίες εκατοντάδες μέτρα μπροστά από τη βασική γραμμή της φωτιάς.

Την 1η Αυγούστου η πυρκαγιά συνέχισε να κατευθύνεται ανατολικά και έκαψε ακόμη 10.315 στρέμματα. Προσωρινή επιβράδυνση καταγράφηκε όταν το μέτωπο συνάντησε περιοχές που είχαν καεί το 2021 και διέθεταν σαφώς μικρότερη διαθέσιμη καύσιμη ύλη.

Η ύφεση αποδείχθηκε πρόσκαιρη. Από το βράδυ της 1ης Αυγούστου έως το πρωί της 2ας Αυγούστου ακολούθησε δεύτερη μεγάλη νυχτερινή έξαρση, αυτή τη φορά προς νότιες και νοτιοανατολικές κατευθύνσεις.

Οι άνεμοι κινήθηκαν με μέση ταχύτητα περίπου 70 χιλιομέτρων την ώρα, ενώ οι ριπές ξεπέρασαν τα 110. Μέσα σε ένα ακόμη δωδεκάωρο η φωτιά έκαψε 27.810 στρέμματα, με μέσο ρυθμό εξάπλωσης περίπου 2.300 στρέμματα την ώρα.

Συνολικά, μόνο κατά τις δύο συγκεκριμένες νυχτερινές περιόδους κάηκαν 61.718 στρέμματα, ποσοστό ίσο με το 55% της συνολικής έκτασης που χαρτογράφησε η επιστημονική ομάδα.

Το εύρημα έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή ανατρέπει τη συνηθισμένη εικόνα που θέλει τις δασικές πυρκαγιές να κορυφώνουν τη δραστηριότητά τους κυρίως τις θερμές ώρες της ημέρας και να εξασθενούν τη νύχτα λόγω χαμηλότερων θερμοκρασιών και αυξημένης υγρασίας.

Στην Αττικοβοιωτία συνέβη το αντίθετο. Η νυχτερινή ενίσχυση των ανέμων κράτησε τη φωτιά εξαιρετικά επιθετική, ενώ ταυτόχρονα η απουσία εναέριων μέσων κατά τη διάρκεια της νύχτας άφησε σχεδόν όλο το βάρος της αντιμετώπισης στις επίγειες δυνάμεις, μέσα σε πολύ περιορισμένη ορατότητα και συνθήκες ακραίας εξάπλωσης.

Κατά τη διάρκεια της 2ας Αυγούστου οι θυελλώδεις άνεμοι διατηρήθηκαν και η πυρκαγιά επεκτάθηκε κατά περίπου 15.000 στρέμματα. Από το βράδυ της ίδιας ημέρας και έως τις πρώτες ώρες της 4ης Αυγούστου οι άνεμοι άρχισαν σταδιακά να εξασθενούν, από περίπου 60 χιλιόμετρα την ώρα προς τα 35.

Η πτώση της έντασης του ανέμου συνέβαλε στην αισθητή επιβράδυνση του μετώπου. Στην τελική αυτή φάση κάηκαν ακόμη 9.637 στρέμματα, με τον μέσο ρυθμό επέκτασης να υποχωρεί περίπου στα 295 στρέμματα ανά ώρα.

Η συνολική έκταση των 111.732 στρεμμάτων κατατάσσει τη συγκεκριμένη φωτιά στα συμβάντα εξαιρετικά μεγάλης κλίμακας. Ήδη από τις πρώτες ημέρες, πυρομετεωρολόγοι είχαν επισημάνει ότι παρουσίαζε χαρακτηριστικά «megafire», λόγω της μεγάλης έκτασης, της διάρκειας, της έντασης και της δημιουργίας πολλαπλών ενεργών μετώπων.

380 τερατζάουλ, δορυφορικά δεδομένα και η έρευνα για τα αίτια

Η συνολική ακτινοβολούμενη ενέργεια της πυρκαγιάς υπολογίστηκε δορυφορικά σε τουλάχιστον 380 τερατζάουλ. Η σύγκριση με περίπου έξι βόμβες Χιροσίμα αφορά αποκλειστικά το ενεργειακό μέγεθος και δεν εξισώνει τα αποτελέσματα των δύο φαινομένων.

Σε μια πυρηνική έκρηξη, η ενέργεια απελευθερώνεται σχεδόν στιγμιαία και συνοδεύεται από ωστικό κύμα και ραδιενέργεια. Στην περίπτωση της πυρκαγιάς, η ίδια τάξη μεγέθους ενέργειας εκλύθηκε σταδιακά επί σχεδόν τέσσερις ημέρες και σε τεράστια γεωγραφική περιοχή.

Ο παραλληλισμός χρησιμοποιείται για να αποτυπωθεί το μέγεθος της θερμότητας που παράχθηκε από την καύση της βλάστησης και διοχετεύθηκε στην ατμόσφαιρα, επηρεάζοντας τη συμπεριφορά του ίδιου του μετώπου και τις τοπικές κινήσεις του αέρα.

Για τη δορυφορική ανακατασκευή χρησιμοποιήθηκαν δεδομένα από τα συστήματα VIIRS, MODIS και MTG-FCI. Μετά τον ποιοτικό έλεγχο αξιοποιήθηκαν συνολικά 7.574 ανιχνεύσεις θερμών σημείων, ενώ απορρίφθηκαν όσες κρίθηκαν λανθασμένες ή μη αξιόπιστες.

Με βάση αυτά τα στοιχεία δημιουργήθηκε ψηφιακός χάρτης που αποτυπώνει τον εκτιμώμενο χρόνο άφιξης της φωτιάς σε κάθε σημείο, με χωρική ανάλυση 50 μέτρων. Από τον ίδιο χάρτη εξήχθησαν εκτιμήσεις για τον ρυθμό επέκτασης και για την ακτινοβολούμενη ενέργεια.

Η FLAME επισημαίνει ότι πρόκειται ακόμη για προκαταρκτική ανάλυση. Η χρονική ακρίβεια των υπολογισμών εκτιμάται σε περίπου μία έως δύο ώρες κατά τη διάρκεια της ημέρας και μπορεί να φτάσει τις τρεις έως πέντε ώρες κατά τις νυχτερινές περιόδους. Η ανακατασκευασμένη περίμετρος συγκρίθηκε επίσης με ενδιάμεσα δεδομένα του ευρωπαϊκού συστήματος Copernicus.

Ο πυρομετεωρολόγος Θεόδωρος Γιάνναρος στάθηκε ιδιαίτερα στη σημασία της νυχτερινής συμπεριφοράς της φωτιάς, προειδοποιώντας ότι πλέον «χάνουμε τα νυχτερινά φρένα της φωτιάς» και ότι η αντιμετώπιση μεγάλων πυρκαγιών πρέπει να προσαρμοστεί σε αυτή τη νέα πραγματικότητα.

Η καταστροφή δεν περιορίστηκε σε δασικές εκτάσεις. Οι φλόγες πέρασαν από αγροτικές περιοχές, έφτασαν σε οικισμούς και προκάλεσαν ζημιές σε κατοικίες, επιχειρήσεις, οχήματα και κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις.

Διαδοχικά μηνύματα του 112 εκδόθηκαν για περιοχές όπως το Πόρτο Γερμενό, ο Άγιος Νεκτάριος, η Ψάθα και η Βένιζα, ενώ αστυνομικοί και πυροσβέστες προχώρησαν σε απομακρύνσεις κατοίκων.

Στην κτηνοτροφική μονάδα της Κατσικαλής Μεγάρων εκτιμάται ότι χάθηκαν περίπου 1.000 ζώα και πτηνά, μεταξύ των οποίων χοίροι, αρνιά, πρόβατα, φραγκόκοτες, κοκόρια και χήνες. Η τελική αποτίμηση των ζημιών στο ζωικό κεφάλαιο και στις εγκαταστάσεις παραμένει σε εξέλιξη.

Οι θυελλώδεις άνεμοι δυσχέραναν σοβαρά και την αεροπυρόσβεση. Σε αρκετές φάσεις της επιχείρησης, αεροσκάφη και ελικόπτερα αντιμετώπισαν μεγάλες αναταράξεις, δυσκολίες στις υδροληψίες και περιορισμούς στις ρίψεις, παρά τη μεγάλη κινητοποίηση που είχε αναπτυχθεί.

Παράλληλα, συνεχίζεται η δικαστική έρευνα για τα αίτια έναρξης της πυρκαγιάς. Σύμφωνα με τα μέχρι στιγμής στοιχεία της Διεύθυνσης Αντιμετώπισης Εγκλημάτων Εμπρησμού, η αρχική εστία αποδίδεται σε σπινθήρες από ηλεκτρικό τόξο σε αγωγούς ιδιωτικού δικτύου μέσης τάσης που συνδέεται με αιολικό πάρκο στη θέση «Μαύρο Σπιθάρι».

Κατά το προανακριτικό υλικό, οι ισχυροί άνεμοι προκάλεσαν έντονη ταλάντωση των καλωδίων, με αποτέλεσμα να έρθουν σε επαφή ή να πλησιάσουν σε πολύ μικρή απόσταση και να δημιουργηθεί ηλεκτρικό τόξο.

Οι σπινθήρες φέρεται στη συνέχεια να μεταφέρθηκαν με τον άνεμο έως και 30 μέτρα μακριά και να έπεσαν πάνω σε ξερή βλάστηση.

Οι πραγματογνώμονες, σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία, εντόπισαν παραμορφώσεις και θερμικές αλλοιώσεις στους αγωγούς, οι οποίες εκτιμάται ότι υπήρχαν πριν από τη φωτιά. Παράλληλα, καταγράφηκε ανεπαρκής καθαρισμός της βλάστησης γύρω από τους στύλους, ενώ στην ίδια γραμμή είχε εκδηλωθεί μικρότερη πυρκαγιά στις 27 Ιουνίου, η οποία είχε επίσης αποδοθεί σε βραχυκύκλωμα.

Για την υπόθεση έχουν κριθεί προσωρινά κρατούμενοι, μετά τις απολογίες τους στην ανακρίτρια Θηβών, τρεις κατηγορούμενοι: ένας εργολάβος, ένας ηλεκτρολόγος μηχανικός και ο ιδιοκτήτης της εταιρείας του αιολικού πάρκου. Και οι τρεις αρνούνται τις κατηγορίες και οποιαδήποτε ευθύνη για την πρόκληση της πυρκαγιάς, ενώ η δικαστική διερεύνηση συνεχίζεται.

Παράλληλα, έχει αποφασιστεί προσωρινή αναστολή λειτουργίας του αιολικού πάρκου και έλεγχος του υπόλοιπου δικτύου μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας.

Το πιο κρίσιμο συμπέρασμα της επιστημονικής αποτίμησης αφορά, πάντως, τη νυχτερινή συμπεριφορά του μετώπου. Περισσότερο από το μισό της συνολικής καταστροφής συντελέστηκε μέσα σε δύο νύχτες, γεγονός που αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να αντιμετωπίζονται οι μεγάλες δασικές πυρκαγιές.

Τα δεδομένα ενισχύουν πλέον τη συζήτηση για μεγαλύτερη ανάπτυξη επίγειων δυνάμεων τη νύχτα, συστηματικότερη επιτήρηση με drones και θερμικές κάμερες, καλύτερη αξιοποίηση των προγνώσεων ανέμου και αυστηρότερους ελέγχους σε δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας που διέρχονται από περιοχές με υψηλή καύσιμη ύλη.

Η φωτιά της Αττικοβοιωτίας απέδειξε ότι οι νυχτερινές ώρες δεν αποτελούν πλέον αυτονόητα χρόνο ύφεσης. Όταν οι άνεμοι παραμένουν θυελλώδεις και οι υποδομές παρουσιάζουν αδυναμίες, η καταστροφή μπορεί να επιταχύνεται ακριβώς τις ώρες που τα εναέρια μέσα έχουν αποσυρθεί.