Βουλή: Ώρα ψηφοφορίας για την αναθεώρηση του Συντάγματος με βαριά θεσμικά διακυβεύματα

Στην πρώτη κρίσιμη ψηφοφορία για τη συνταγματική αναθεώρηση προχωρά σήμερα, Δευτέρα, η Ολομέλεια της προαναθεωρητικής Βουλής, καταγράφοντας ποιες από τις διατάξεις που περιλαμβάνονται στην πρόταση της Νέας Δημοκρατίας κρίνονται αναθεωρητέες και με ποια κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Η διαδικασία διεξάγεται με βάση το άρθρο 110 του Συντάγματος και έχει ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα, καθώς η σημερινή ψηφοφορία δεν καθορίζει το τελικό περιεχόμενο των αλλαγών, αλλά το ποιες διατάξεις θα περάσουν στο επόμενο στάδιο της αναθεωρητικής διαδικασίας.

Η προαναθεωρητική διαδικασία θα ολοκληρωθεί έναν μήνα αργότερα, όταν η Ολομέλεια θα προχωρήσει στη δεύτερη ψηφοφορία. Το Σύνταγμα προβλέπει ότι αν μια διάταξη κριθεί αναθεωρητέα στην προτείνουσα Βουλή με 180 ψήφους, τότε στην επόμενη αναθεωρητική Βουλή θα απαιτηθούν 151 ψήφοι για τη διαμόρφωση του περιεχομένου της.

Αντιστρόφως, αν μια διάταξη λάβει σήμερα ή στη δεύτερη ψηφοφορία του πρώτου σταδίου 151 ψήφους, τότε στην επόμενη Βουλή θα απαιτηθούν 180 ψήφοι για να ολοκληρωθεί η αναθεώρηση. Η διάταξη αυτή καθιστά τις σημερινές πλειοψηφίες κρίσιμες, καθώς επηρεάζουν άμεσα τον βαθμό δυσκολίας της τελικής αναθεώρησης.

Η ψηφοφορία έχει προγραμματιστεί λίγο μετά τις έξι το απόγευμα, θα γίνει ηλεκτρονικά και θα είναι ονομαστική και φανερή. Οι βουλευτές θα μπορούν να ψηφίσουν «ναι», «όχι» ή «παρών», ενώ αν δεν σημειωθεί ψήφος δίπλα σε κάποια διάταξη, θα θεωρείται ότι η διάταξη δεν ψηφίστηκε από τον συγκεκριμένο βουλευτή.

Οι κρίσιμες πλειοψηφίες και η δεύτερη ψηφοφορία

Στη δεύτερη ψηφοφορία, η οποία τοποθετείται την τελευταία εβδομάδα του Αυγούστου, θα τεθούν μόνο οι διατάξεις που θα συγκεντρώσουν στην πρώτη ψηφοφορία τουλάχιστον 151 ψήφους. Όσες διατάξεις δεν πιάσουν αυτό το κατώφλι δεν θα συνεχίσουν στη διαδικασία και θα θεωρηθούν μη εγκριθείσες.

Η πρόταση της Νέας Δημοκρατίας περιλαμβάνει ευρύ φάσμα αλλαγών, από την τεχνητή νοημοσύνη και την ελευθερία της έκφρασης έως τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, την προσιτή στέγη, το περιβάλλον, τα πολιτικά κόμματα, την επιστολική ψήφο, τη φορολογία, την ευθύνη υπουργών, τη Δικαιοσύνη, τις ανεξάρτητες αρχές, την τοπική αυτοδιοίκηση και την αξιολόγηση των δημοσίων υπαλλήλων.

Στις προτεινόμενες νέες διατάξεις περιλαμβάνεται το νέο άρθρο 5β για την τεχνητή νοημοσύνη, με κατεύθυνση η χρήση της να υπηρετεί την ελευθερία του ατόμου και την ευημερία της κοινωνίας, περιορίζοντας τους κινδύνους και αξιοποιώντας τα πλεονεκτήματά της.

Στο άρθρο 14 προτείνεται διεύρυνση της προστασίας της ελευθερίας της έκφρασης σε σύγχρονα μέσα ενημέρωσης, καθώς και προστασία του δημοσιογράφου έναντι του εργοδότη του. Στο άρθρο 15 προβλέπεται κρατική μέριμνα για την ελληνική γλώσσα, προστασία της ελληνικής σημαίας ως συμβόλου του έθνους και δυνατότητα παροχής ανώτατης εκπαίδευσης από νομικά πρόσωπα πανεπιστημιακής εκπαίδευσης δημόσιου ή ιδιωτικού χαρακτήρα, υπό κρατική εποπτεία.

Με το άρθρο 17 επιδιώκεται διεύρυνση της προστασίας από την ιδιοκτησία στην περιουσία, αποζημίωση για περιορισμό χρήσης χωρίς απαλλοτρίωση, δυνατότητα μεταφοράς συντελεστή δόμησης και αξιοποίηση εγκαταλελειμμένων κτιρίων για κοινωνικούς σκοπούς. Το άρθρο 21 εισάγει κρατική μέριμνα για προσιτή στέγη και αναφορά στη διαγενεακή δικαιοσύνη και αλληλεγγύη κατά τον σχεδιασμό δημόσιων πολιτικών.

Στο άρθρο 24 προτείνονται μέτρα για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, τη διαχείριση των υδάτινων πόρων, την ενίσχυση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, το περιβαλλοντικό ισοζύγιο και την προστασία των ζώων. Πρόκειται για διατάξεις που επιχειρούν να ενσωματώσουν στο συνταγματικό κείμενο νέες περιβαλλοντικές και κοινωνικές προτεραιότητες.

Το άρθρο 29 αφορά τα πολιτικά κόμματα, με πρόβλεψη ότι πρέπει να λαμβάνουν υπόψη αρχές δημοκρατικής λειτουργίας. Παράλληλα, προβλέπεται ότι νόμος θα ορίζει τις προϋποθέσεις ίδρυσης και λειτουργίας πολιτικού κόμματος, ενώ το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο θα ελέγχει τις προϋποθέσεις συμμετοχής τους στις εκλογές.

Στα άρθρα 30 και 118 περιλαμβάνεται η πρόταση για μία εξαετή θητεία του Προέδρου της Δημοκρατίας, μαζί με μεταβατική ρύθμιση για τον ήδη υπηρετούντα Πρόεδρο. Αν η βασική πρόταση δεν περάσει, τότε η σχετική μεταβατική διάταξη δεν θα έχει λόγο να παραμείνει στις αναθεωρητέες.

Εκλογές, Δικαιοσύνη, φόροι και δημόσια διοίκηση

Στα άρθρα 41 και 44 προβλέπονται αλλαγές για τη διάλυση της Βουλής και τη διενέργεια δημοψηφισμάτων. Προτείνεται η κατάργηση της διάλυσης της Βουλής για εθνικό θέμα εξαιρετικής σημασίας και η δυνατότητα αυτοδιάλυσης με πρόταση της κυβέρνησης και απόφαση της Βουλής για ανανέωση της λαϊκής εντολής. Για τα δημοψηφίσματα προτείνεται σαφέστερη διατύπωση του ερωτήματος και ελάχιστος χρόνος είκοσι ημερών μεταξύ προκήρυξης και διεξαγωγής.

Με τα άρθρα 47 παράγραφοι 3 και 4 προτείνεται η κατάργηση της δυνατότητας παροχής αμνηστίας για πολιτικά εγκλήματα. Στο άρθρο 51 παράγραφος 4 εισάγεται η δυνατότητα άσκησης του εκλογικού δικαιώματος με επιστολική ψήφο και για εκλογείς που βρίσκονται εντός της ελληνικής επικράτειας.

Στα άρθρα 54, 56 και 57 εντοπίζονται παρεμβάσεις στο εκλογικό σύστημα και στα κωλύματα ή ασυμβίβαστα των βουλευτών. Η πρόταση αναφέρεται σε εύλογη αναλογικότητα και κυβερνησιμότητα, καθώς και στη δυνατότητα διαίρεσης της επικράτειας σε ελάσσονες και μείζονες περιφέρειες. Παράλληλα, προτείνεται μεταφορά λεπτομερειακών καταλόγων κωλυμάτων στον νόμο, με συνταγματική κατοχύρωση γενικών αρχών.

Το άρθρο 60 επιχειρεί να θωρακίσει τον θεσμικό ρόλο του βουλευτή κατά την άσκηση της νομοθετικής και ελεγκτικής του αρμοδιότητας και στην επικοινωνία με την εκλογική του περιφέρεια. Ταυτόχρονα προβλέπει υποχρέωση των μελών της κυβέρνησης να ανταποκρίνονται στον κοινοβουλευτικό έλεγχο.

Στο άρθρο 73 προτείνεται συνταγματική κατοχύρωση αρχών καλής νομοθέτησης, με έμφαση στην επαρκή προνομοθετική διαβούλευση, στην αξιολόγηση της εφαρμογής των νόμων και στην κωδικοποίηση της νομοθεσίας. Στο άρθρο 77 εισάγεται προληπτικός έλεγχος συνταγματικότητας ψηφισμένων νομοσχεδίων από το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο πριν από τη δημοσίευσή τους.

Στο φορολογικό πεδίο, το άρθρο 78 προβλέπει ότι φόρος ή άλλο οικονομικό βάρος δεν μπορεί να επιβάλλεται με νόμο αναδρομικής ισχύος. Με νέα παράγραφο προτείνεται επίσης η δυνατότητα παροχής κινήτρων για σταθερό φορολογικό καθεστώς σε ιδιωτικές επενδύσεις στρατηγικής σημασίας για την εθνική οικονομία.

Στο άρθρο 79 προτείνεται ο προϋπολογισμός να διασφαλίζει τη βιώσιμη δημοσιονομική λειτουργία, ενώ προβλέπεται υποχρέωση κατάθεσης και δημοσιοποίησης ετήσιου απολογισμού από φορείς που χρηματοδοτούνται άμεσα ή έμμεσα από τον κρατικό προϋπολογισμό. Το άρθρο 82 προβλέπει ετήσια έγκριση Ενιαίου Σχεδίου Κυβερνητικής Πολιτικής, με δημόσια συζήτηση στη Βουλή.

Ιδιαίτερο πολιτικό βάρος έχει το άρθρο 86 για την ποινική ευθύνη υπουργών. Η πρόταση προβλέπει ανάκριση, προανάκριση ή προκαταρκτική εξέταση από Εισαγγελέα Εφετών και πρόταση άσκησης δίωξης από ανώτατο δικαστικό όργανο. Προβλέπεται επίσης κατάργηση της διαβίβασης των στοιχείων «αμελλητί» στη Βουλή και κατάργηση της αρμοδιότητας της Βουλής για τη διενέργεια προκαταρκτικής εξέτασης.

Για τη Δικαιοσύνη, το άρθρο 89 προβλέπει περιορισμούς στη συμμετοχή δικαστικών λειτουργών στην κυβέρνηση ή σε ανεξάρτητες αρχές για τρία χρόνια μετά την αφυπηρέτησή τους. Το άρθρο 90 παράγραφος 5 προτείνει επιλογή ανώτατων δικαστών από ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή, χωρίς κυβερνητική παρέμβαση, από κατάλογο τριών δικαστών που προτείνονται από τις οικείες ολομέλειες.

Με τα άρθρα 97, 99 και 100 προτείνονται αλλαγές στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο, στην εκδίκαση πολιτικών εγκλημάτων και στην κατάργηση του Δικαστηρίου Αγωγών Κακοδικίας. Το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο αποκτά κεντρικότερο ρόλο στον προληπτικό έλεγχο συνταγματικότητας και σε κρίσιμες θεσμικές αρμοδιότητες.

Στα άρθρα 101 και 101Α εντάσσονται ρυθμίσεις για την αποκεντρωμένη διοίκηση, την ανάπτυξη της περιφέρειας, τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την επιλογή προέδρων και μελών ανεξάρτητων αρχών. Προβλέπεται επίσης συνταγματική κατοχύρωση της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας.

Στο άρθρο 102 προτείνονται αλλαγές για την τοπική αυτοδιοίκηση, με πρόβλεψη έως δύο βαθμών ΟΤΑ, δυνατότητα επιβολής τοπικών ή ειδικών φόρων και υποχρέωση δημόσιας διαβούλευσης για τους προϋπολογισμούς. Στο άρθρο 103 προβλέπεται υποχρεωτική αξιολόγηση των δημοσίων υπαλλήλων με βάση την αμεροληψία, την ουδετερότητα, την επαγγελματική ικανότητα και την αποδοτικότητα.

Η σημερινή ψηφοφορία ανοίγει έναν ευρύ κύκλο θεσμικής αντιπαράθεσης. Η Νέα Δημοκρατία επιχειρεί να παρουσιάσει την πρότασή της ως εκσυγχρονιστική τομή, όμως η έκταση των αλλαγών και ο χρόνος της διαδικασίας απαιτούν αυξημένη προσοχή. Το Σύνταγμα δεν είναι πεδίο επικοινωνιακής διαχείρισης. Είναι ο θεμελιώδης κανόνας του πολιτεύματος και κάθε αλλαγή του πρέπει να κρίνεται με καθαρότητα, θεσμική σοβαρότητα και πλήρη λογοδοσία.