ΔΑΙΔΑΛΟΣ: Ο νέος ελληνικός υπερυπολογιστής και οι προσδοκίες

Η πρόσφατη έναρξη λειτουργίας του υπερυπολογιστή ΔΑΙΔΑΛΟΣ σηματοδοτεί μια νέα εποχή για την ελληνική ερευνητική κοινότητα, καθώς έρχεται να καλύψει ένα σημαντικό κενό στην υπολογιστική ισχύ που απαιτείται για την υλοποίηση απαιτητικών ερευνητικών προγραμμάτων. Μέχρι σήμερα, τα ελληνικά πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα αντιμετώπιζαν σοβαρές προκλήσεις όσον αφορά την πρόσβαση σε επαρκείς υπολογιστικούς πόρους, αναγκάζοντας τις ερευνητικές ομάδες είτε να περιορίζονται στις πεπερασμένες δικές τους υποδομές είτε να στρέφονται σε δαπανηρές λύσεις υπολογιστικού νέφους από μεγάλους τεχνολογικούς παρόχους όπως η Amazon, η Google και η Microsoft. Ωστόσο, ακόμη και αυτές οι λύσεις συχνά δεν ενδείκνυνται για έργα που χρηματοδοτούνται από ευρωπαϊκά προγράμματα, λόγω αυστηρών περιορισμών σχετικά με την εμπιστευτικότητα των δεδομένων.

Ο ΔΑΙΔΑΛΟΣ, με μετρημένη υπολογιστική επίδοση 85,69 PetaFlops, αναμένεται να άρει αυτά τα εμπόδια, ενισχύοντας την ανταγωνιστικότητα των ελληνικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων. Η διαχείρισή του έχει ανατεθεί στο Εθνικό Δίκτυο Υποδομών Τεχνολογίας και Έρευνας (ΕΔΥΤΕ), και η πρόσβαση σε αυτόν αναμένεται να ξεκινήσει σταδιακά τον Δεκέμβριο, μετά την ολοκλήρωση της παραμετροποίησης του συστήματος. Εν τω μεταξύ, φορείς όπως το ΕΚΕΤΑ και νεοφυείς επιχειρήσεις έχουν ήδη εξασφαλίσει πρόσβαση σε ξένους υπερυπολογιστές, όπως ο σουηδικός ARRHENIUS και ο γερμανικός JUPITER, μέσω της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας EuroHPC, γεγονός που καταδεικνύει την έντονη ζήτηση για υπολογιστικούς πόρους.

Το ΑΠΘ αυξάνει την υπολογιστική του ισχύ

Το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) πρόκειται να αυξήσει την υπολογιστική του ισχύ κατά 15 φορές έως το 2027, με την προμήθεια τεσσάρων σέρβερς εξοπλισμένων με οκτώ επεξεργαστές GPUs Nvidia B200 έκαστος. Η αναβάθμιση αυτή θα εκτοξεύσει την επίδοση από τα 77,6 TerraFlops στα 1,2 PetaFlops, επιτρέποντας στις ερευνητικές ομάδες να ξεπεράσουν την τρέχουσα έλλειψη υπολογιστικού χρόνου. Όπως εξηγεί ο καθηγητής Νίκος Βασιλειάδης, πρόεδρος της Επιτροπής Ψηφιακής Διακυβέρνησης του ΑΠΘ, το έργο χρηματοδοτείται από την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας και αναμένεται να ολοκληρωθεί έως τον Ιανουάριο. Από το καλοκαίρι του 2027, οι σέρβερς θα μπορούν να λειτουργούν ως ένα ενιαίο σύστημα, προσφέροντας στο ΑΠΘ υπολογιστική ισχύ συγκρίσιμη με αυτή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ) και του υπερυπολογιστή ΙΚΑΡΟΣ.

Η σημασία της υπολογιστικής ισχύος για την έρευνα είναι αδιαμφισβήτητη, καθώς η εκπαίδευση και αξιοποίηση προηγμένων μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης απαιτούν σημαντικούς πόρους. Τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια, όπως το ΑΠΘ, το ΕΜΠ και το ΕΚΠΑ, διαθέτουν την οικονομική δυνατότητα να αναπτύξουν κεντρικές υποδομές, όπως η υπερυπολογιστική συστοιχία ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ στο ΑΠΘ και ο ΙΚΑΡΟΣ στο ΕΜΠ. Ωστόσο, τα μικρότερα ιδρύματα συχνά αναγκάζονται να βασίζονται σε κατακερματισμένες και υποδεέστερες υποδομές, γεγονός που επιβραδύνει την ερευνητική πρόοδο. Ο ΔΑΙΔΑΛΟΣ αναμένεται να γεφυρώσει αυτό το χάσμα, παρέχοντας ένα κεντρικό, ισχυρό εργαλείο για όλους.

Πρόσβαση και διαδικασίες για τους ερευνητές

Παρά την έναρξη λειτουργίας του ΔΑΙΔΑΛΟΥ, οι διαδικασίες πρόσβασης δεν έχουν ακόμη καθοριστεί πλήρως. Ο καθηγητής Βασιλειάδης εκτιμά ότι θα ακολουθηθούν πρότυπα παρόμοια με αυτά άλλων ευρωπαϊκών υπερυπολογιστικών κέντρων, όπου οι ερευνητικές ομάδες υποβάλλουν προτάσεις που περιγράφουν το υπολογιστικό τους πείραμα, τους απαιτούμενους πόρους και τον τρόπο κλιμάκωσης της απόδοσης. Συνήθως, προκηρύξεις γίνονται σε μηνιαία ή τριμηνιαία βάση, και η αξιολόγηση βασίζεται στην επιστημονική αξία, την τεχνική ετοιμότητα και την τεκμηρίωση των αναγκών. Για την υποστήριξη των ερευνητών, οι Μονάδες Ψηφιακής Διακυβέρνησης των πανεπιστημίων μπορούν να παρέχουν καθοδήγηση, ιδιαίτερα σε όσους δεν έχουν εξειδίκευση στην πληροφορική.

Επιπλέον, στο πλαίσιο του έργου Pharos, του ελληνικού εργοστασίου τεχνητής νοημοσύνης, έχουν προσδιοριστεί τρεις κύριοι τομείς εφαρμογών: υγεία, γλώσσα-πολιτισμός και βιωσιμότητα. Το ΑΠΘ, μέσω του Εργαστηρίου Ευφυών Συστημάτων, συμμετέχει ενεργά στην ανάπτυξη μοντέλων για την υγεία και τη βιωσιμότητα, τα οποία θα επωφεληθούν από την ισχύ του ΔΑΙΔΑΛΟΥ.

Το ΕΚΕΤΑ και η εμπειρία από τον ARRHENIUS

Το Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ) διαθέτει ήδη σημαντική υπολογιστική υποδομή, συμπεριλαμβανομένου ενός συστήματος με οκτώ επιταχυντές NVIDIA B200 και δύο σταθμών εργασίας πολλαπλών GPUs. Ο διευθυντής ερευνών του Ινστιτούτου Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΙΠΤΗΛ) του ΕΚΕΤΑ, Δημήτρης Τζοβάρας, επισημαίνει ότι η πρόσβαση στον σουηδικό υπερυπολογιστή ARRHENIUS μέσω του EuroHPC έχει ήδη επιτρέψει την ανάπτυξη μοντέλων όπως το GRamma-12B, και η εμπειρία αυτή θα διευκολύνει την προετοιμασία αιτημάτων για τον ΔΑΙΔΑΛΟ. Το ΕΚΕΤΑ στοχεύει στην επέκταση των δραστηριοτήτων του μέσω του νέου κέντρου έρευνας και τεχνολογίας στην τεχνητή νοημοσύνη, AI Nucleus, προς όφελος περισσότερων από 300 επιστημόνων.

Η διαδικασία πρόσβασης στον ΔΑΙΔΑΛΟ αναμένεται να είναι διαχειρίσιμη για οργανωμένες ερευνητικές ομάδες, αρκεί να έχουν σαφείς στόχους, κατάλληλα δεδομένα και μια πρώτη δοκιμασμένη υλοποίηση. Το ΕΚΕΤΑ σχεδιάζει να αξιοποιήσει τον ΔΑΙΔΑΛΟ για την επέκταση έργων όπως το COMPASS και το COMFORTAGE, που εστιάζουν στην πρόβλεψη και παρακολούθηση ασθενειών.

Οι startups και οι προκλήσεις πρόσβασης

Για τις νεοφυείς επιχειρήσεις, η πρόσβαση σε υπερυπολογιστές όπως ο ΔΑΙΔΑΛΟΣ μπορεί να αποτελέσει καταλύτη για την καινοτομία. Ο Δημήτρης Κουρτέσης, συνιδρυτής του venture studio Flywheel, περιγράφει την εμπειρία του από την υποβολή πρότασης για χρήση του γερμανικού υπερυπολογιστή JUPITER μέσω του EuroHPC, τονίζοντας το χαμηλό κόστος και την περιορισμένη γραφειοκρατία. Ωστόσο, επισημαίνει ότι η ζήτηση για τέτοιους πόρους είναι υψηλή, με αποτέλεσμα συχνές καθυστερήσεις. Η ελληνική συμμετοχή κατά 65% στη χρηματοδότηση του ΔΑΙΔΑΛΟΥ εξασφαλίζει ξεχωριστή κατανομή πόρων για την Ελλάδα, την Κύπρο, το Μαυροβούνιο και τη Βόρεια Μακεδονία, μέσω της GRNET, γεγονός που αποτελεί πλεονέκτημα για τις εγχώριες επιχειρήσεις.

Παρά τα οφέλη, η δωρεάν υπολογιστική ισχύς δεν υποκαθιστά μια μόνιμη υπηρεσία cloud, καθώς οι πόροι διατίθενται για περιορισμένο χρόνο. Για startups όπως η Flywheel, ο ΔΑΙΔΑΛΟΣ θα χρησιμοποιηθεί για πειραματισμό και σύγκριση μοντέλων, αλλά η συνεχής διαθεσιμότητα παραμένει ζητούμενο. Συνολικά, ο ΔΑΙΔΑΛΟΣ αντιπροσωπεύει μια στρατηγική επένδυση στην ελληνική έρευνα και καινοτομία, με δυνατότητες να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο.