Διόδια στα Στενά του Ορμούζ: Το κρίσιμο ερώτημα

Η ανακοίνωση μιας συμφωνίας-πλαισίου ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν, με αντικείμενο την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, προκάλεσε αίσθηση ανακούφισης στις διεθνείς αγορές ενέργειας και την παγκόσμια ναυτιλιακή κοινότητα. Η είδηση, την οποία μετέδωσαν έγκυρα διεθνή μέσα ενημέρωσης, όπως το Reuters, οι Financial Times και η Wall Street Journal, οδήγησε σε άμεση υποχώρηση των τιμών του πετρελαίου. Οι επενδυτές φαίνεται να εκτιμούν ότι απομακρύνεται ο κίνδυνος μιας παρατεταμένης διαταραχής στις παγκόσμιες ενεργειακές ροές, η οποία θα μπορούσε να έχει δραματικές συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία.

Ωστόσο, πίσω από την αρχικά θετική αντίδραση των αγορών, αναδύεται ένα κρίσιμο ερώτημα που απασχολεί τους αναλυτές: ποιο θα είναι το καθεστώς διέλευσης μετά τη λήξη της προβλεπόμενης μεταβατικής περιόδου των 60 ημερών, που φέρεται να περιλαμβάνει το υπό διαμόρφωση πλαίσιο συμφωνίας; Σύμφωνα με πληροφορίες που επικαλούνται οι Financial Times και η Wall Street Journal, η Τεχεράνη φέρεται να έχει αποδεχθεί μια μεταβατική περίοδο, κατά την οποία τα πλοία θα μπορούν να διέρχονται χωρίς την επιβολή χρεώσεων. Αυτή η περίοδος θεωρείται απαραίτητη για την ολοκλήρωση των επιχειρήσεων αποναρκοθέτησης και την αποκατάσταση της ασφάλειας της ναυσιπλοΐας στην περιοχή.

Η ρήτρα των τελών και η αντίδραση της Τεχεράνης

Παρά την αισιοδοξία, μέχρι στιγμής δεν έχει δημοσιοποιηθεί κανένα τελικό κείμενο συμφωνίας που να διευκρινίζει εάν το καθεστώς ελεύθερης διέλευσης θα είναι μόνιμο ή προσωρινό. Ιρανικά μέσα ενημέρωσης, επικαλούμενα διπλωματικές πηγές, σημειώνουν ότι οι ΗΠΑ, στο πλαίσιο της συμφωνίας, αποδέχθηκαν την επιβολή διοδίων στα Στενά. Συγκεκριμένα, το ιρανικό πρακτορείο ειδήσεων Fars, επικαλούμενο καλά ενημερωμένη πηγή, ανέφερε ότι η Τεχεράνη πρόσθεσε μια ρήτρα σχετικά με την επιβολή τελών θαλάσσιων υπηρεσιών στη συμφωνία-πλαίσιο λίγο πριν την ανακοίνωσή της.

Στις τελευταίες στιγμές των διαπραγματεύσεων, το κείμενο του μνημονίου κατανόησης τροποποιήθηκε ώστε να τονίζει σαφώς και ρητά το ζήτημα της ιρανο-ομανικής κυριαρχίας επί του Στενού του Ορμούζ, ανέφερε το Fars. Η χρήση του όρου ναυτιλιακές υπηρεσίες σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αποδεχτεί ότι θα καταβάλλονται τέλη στο Ιράν, πρόσθεσε η ίδια πηγή. Από την άλλη πλευρά, ο πρόεδρος Τραμπ έχει ανακοινώσει κατηγορηματικά ότι δεν θα υπάρχουν τέλη διέλευσης στα Στενά, δημιουργώντας μια αντίφαση που χρήζει διευκρίνισης.

Οικονομικές και γεωπολιτικές προεκτάσεις

Το ζήτημα της επιβολής διοδίων δεν είναι μόνο τεχνικό, αλλά έχει βαθιές οικονομικές και γεωπολιτικές προεκτάσεις. Όπως έχουν αναφέρει το Reuters και το Lloyd's List, κατά τη διάρκεια της κρίσης το Ιράν επιχείρησε να δημιουργήσει έναν μηχανισμό ελέγχου της κυκλοφορίας στα Στενά, ζητώντας από τα πλοία να λαμβάνουν άδεια διέλευσης και εξετάζοντας την επιβολή χρεώσεων για υπηρεσίες ασφαλείας και πλοήγησης. Η πιθανότητα επιβολής διοδίων θεωρείται εξαιρετικά σημαντική για τη διεθνή οικονομία, καθώς περίπου το 20% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου και σημαντικό μέρος των εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ. Οποιαδήποτε πρόσθετη επιβάρυνση θα μετακυλιόταν αναπόφευκτα στο κόστος μεταφοράς, στα ασφάλιστρα και τελικά στις τιμές της ενέργειας.

Σύμφωνα με ανάλυση που δημοσίευσε το MarketWatch, ακόμη και μια σχετικά περιορισμένη χρέωση της τάξης του 1 δολαρίου ανά βαρέλι ή περίπου 2 εκατομμυρίων δολαρίων ανά διέλευση μεγάλου δεξαμενόπλοιου θα μπορούσε να αποφέρει στο Ιράν έσοδα πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως. Ορισμένες εκτιμήσεις ανεβάζουν το ποσό ακόμη και στα 8 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, ένα ποσό που θα μπορούσε να ενισχύσει σημαντικά την ιρανική οικονομία.

Νομικές και γεωπολιτικές παράμετροι

Πέρα από την οικονομική διάσταση, υπάρχει και μια βαθιά γεωπολιτική παράμετρος. Όπως επισημαίνουν το Reuters και οι Financial Times, η θεσμοθέτηση διοδίων σε ένα από τα σημαντικότερα διεθνή θαλάσσια περάσματα θα δημιουργούσε προηγούμενο για άλλες στρατηγικές θαλάσσιες οδούς ανά τον κόσμο. Για τον λόγο αυτό, πολλές δυτικές κυβερνήσεις θεωρούν ότι το ζήτημα αφορά όχι μόνο την ενέργεια, αλλά και την αρχή της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας, ένα θεμελιώδες δικαίωμα του διεθνούς δικαίου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η νομική διάσταση της υπόθεσης. Σύμφωνα με το Reuters, το Ιράν υποστηρίζει ότι τα Στενά βρίσκονται εντός των χωρικών υδάτων του ίδιου και του Ομάν, ενώ οι περισσότερες δυτικές χώρες επικαλούνται το διεθνές δίκαιο της θάλασσας, το οποίο προβλέπει δικαίωμα ελεύθερης διέλευσης μέσω διεθνών στενών. Έτσι, παρά τη θετική δυναμική που έχει δημιουργήσει η συμφωνία αποκλιμάκωσης, το βασικό ερώτημα παραμένει αναπάντητο: μετά το πέρας της μεταβατικής περιόδου, θα παραμείνει το Ορμούζ ένας ανοικτός και ελεύθερος θαλάσσιος διάδρομος ή θα μετατραπεί σε μια νέα πηγή εσόδων και γεωπολιτικής επιρροής για την Τεχεράνη; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό ενδέχεται να καθορίσει όχι μόνο τις τιμές του πετρελαίου, αλλά και τις ισορροπίες στο παγκόσμιο εμπόριο για τα επόμενα χρόνια.