ΕΑ: Προτάσεις για επιτόκια καταθέσεων

Η Επιτροπή Ανταγωνισμού (ΕΑ) έδωσε στη δημοσιότητα την Τελική Έκθεση της κλαδικής έρευνας για τις τραπεζικές καταθέσεις, μια έρευνα που είχε ξεκινήσει τον Ιούλιο του 2024. Αντικείμενο της έρευνας ήταν η διερεύνηση των συνθηκών ανταγωνισμού στην αγορά καταθέσεων κατά την περίοδο 2019-αρχές 2025, με αφορμή τη διατήρηση των επιτοκίων καταθέσεων των ελληνικών τραπεζών σε χαμηλά επίπεδα συγκριτικά με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Στόχος της ΕΑ είναι ο εντοπισμός στρεβλώσεων και η διατύπωση προτάσεων για την ενίσχυση του ανταγωνισμού προς όφελος των καταθετών, νοικοκυριών και επιχειρήσεων.

Για την εκπόνηση της έρευνας, η ΕΑ συνεργάστηκε με τον Καθηγητή του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, Μάρκο Ζαχαριάδη (Professor and Chair in Financial Technology (FinTech) & Information Systems, Alliance Manchester Business School), και με την εταιρεία Pro Rata για τη διεξαγωγή έρευνας καταναλωτών. Στο πλαίσιο της διαδικασίας, η ΕΑ δημοσίευσε τον Δεκέμβριο του 2025 Ενδιάμεση Έκθεση, η οποία τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση. Τον Φεβρουάριο του 2026 διοργανώθηκε ημερίδα όπου συζητήθηκαν τα βασικά ευρήματα και παρουσιάστηκαν προτάσεις για τη διαφάνεια, τη συγκρισιμότητα των καταθετικών προϊόντων, την κινητικότητα των καταθετών και την αποτελεσματικότερη μετακύλιση των μεταβολών της νομισματικής πολιτικής της ΕΚΤ. Η Τελική Έκθεση ενσωματώνει τα σχόλια της διαβούλευσης και τις σχετικές απαντήσεις της Υπηρεσίας.

Η έρευνα εξετάζει την εξέλιξη των καταθέσεων την περίοδο 2019-2024, συμπεριλαμβανομένων των υπολοίπων ιδιωτών και επιχειρήσεων, τις κατηγορίες προϊόντων (καταθέσεις πρώτης ζήτησης, όψεως και ταμιευτηρίου, προθεσμιακές καταθέσεις), τις καταναλωτικές τάσεις και το ρυθμιστικό πλαίσιο. Παράλληλα, αναλύει τη διαμόρφωση των επιτοκίων καταθέσεων και τους παράγοντες που τα επηρεάζουν, όπως τα επιτόκια πολιτικής της ΕΚΤ, το εισόδημα, η κεφαλαιακή επάρκεια, η ρευστότητα, η χρηματοδότηση, η κερδοφορία, οι δείκτες αποδοτικότητας και ο πιστωτικός κίνδυνος.

Η Τελική Έκθεση διαπιστώνει ότι ο χρηματοπιστωτικός κλάδος χαρακτηρίζεται από ένα στενό ολιγοπώλιο τεσσάρων συστημικών τραπεζών (Τράπεζα Πειραιώς, Εθνική Τράπεζα, Alpha Bank, Eurobank). Οι τράπεζες προσφέρουν δύο βασικές κατηγορίες προϊόντων, καταθέσεις πρώτης ζήτησης και προθεσμιακές καταθέσεις, με παρόμοια χαρακτηριστικά και χαμηλό βαθμό καινοτομίας. Οι όροι και η τιμολόγηση καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό μονομερώς από τα ιδρύματα, με προδιατυπωμένες συμβάσεις και περιορισμένη διαπραγμάτευση. Σημαντικοί παράγοντες προτίμησης είναι η εξυπηρέτηση, η ποιότητα, η ποικιλία, τα ειδικά χαρακτηριστικά και η τιμολόγηση, που διαμορφώνουν φήμη και αξιοπιστία. Η αναγνωρισιμότητα παραμένει ισχυρή, καθώς άνω του 90% των καταθέσεων συγκεντρώνεται στις τέσσερις συστημικές τράπεζες, το 89% των ερωτηθέντων έχει ως βασική τράπεζα μία εξ αυτών, ενώ λιγότεροι από ένας στους τρεις άνοιξαν λογαριασμό σε άλλη τράπεζα, επιλέγοντας κυρίως συστημική. Στις προθεσμιακές καταθέσεις, η συντριπτική πλειοψηφία παρέμεινε σε τράπεζα συνεργασίας, δείχνοντας υψηλή πίστη.

Οι προτάσεις της Τελικής Έκθεσης

1. Ενίσχυση ανταγωνισμού μέσω νέας εισόδου ή επέκτασης

Η υψηλή συγκέντρωση και η πλεονάζουσα ρευστότητα οδήγησαν σε περιορισμένη μετακύλιση των αυξήσεων των επιτοκίων της ΕΚΤ στα καταθετικά επιτόκια, κυρίως στις προθεσμιακές καταθέσεις. Οι συστημικές τράπεζες δεν ενσωμάτωσαν ουσιωδώς τις αυξήσεις. Η εμφάνιση ικανού αριθμού ανταγωνιστών θα μπορούσε να περιορίσει την απραξία, καθώς νέοι παίκτες θα προσφέρουν καλύτερα επιτόκια για άντληση κεφαλαίων, πιέζοντας τις συστημικές τράπεζες να αντιδράσουν για να διατηρήσουν τη ρευστότητά τους.

2. Δημιουργία κρατικών λογαριασμών

Η δημιουργία καταθετικών λογαριασμών στα πρότυπα του γαλλικού Livret A και του LEP, με επιτόκιο καθοριζόμενο από το κράτος κατόπιν πρότασης της Κεντρικής Τράπεζας, θα μπορούσε να ασκήσει πίεση για αύξηση επιτοκίων. Οι λογαριασμοί αυτοί είναι ταμιευτηρίου, χρηματοδοτούν τον κρατικό προϋπολογισμό και επιτρέπουν ελεύθερη ανάληψη. Τα επιτόκια ανέρχονταν έως τις αρχές του 2025 περί το 3% και 4%, και από τον Φεβρουάριο του 2025 σε 2,4% και 3,5% αντίστοιχα, έναντι 0,05%-0,07% των καταθέσεων πρώτης ζήτησης, με περιορισμούς στο ύψος (περί τις 20.000 ευρώ) και τη δυνατότητα τήρησης σε μία μόνο τράπεζα. Τέτοιοι λογαριασμοί, ακόμη και ως προθεσμιακές καταθέσεις ή με παραμετροποιήσεις, θα μπορούσαν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά με έντοκα γραμμάτια ή κρατικά ομόλογα, χωρίς τις διαδικασίες που αποτρέπουν τους ενδιαφερόμενους, με μικρότερη διάρκεια και γνωστό εκ των προτέρων επιτόκιο.

3. Προσφορά καταθετικών προϊόντων με γνήσια αποταμιευτικά χαρακτηριστικά

Προτείνεται η προσφορά προϊόντων με γνήσια αποταμιευτικά χαρακτηριστικά, όπως ο «ρυθμιζόμενος» λογαριασμός ταμιευτηρίου με fidelity premium (πρότυπο Βελγίου), που εφαρμόζει επιτόκιο βάσης και προνομιακό επιτόκιο πίστης για ποσά που παραμένουν ένα έτος. Τέτοιοι λογαριασμοί ενθαρρύνουν υψηλότερα υπόλοιπα, ωφελώντας τη ρευστότητα των τραπεζών. Δεδομένου ότι οι συστημικές τράπεζες ενδέχεται να μη δεσμευτούν σε υψηλά επιτόκια άνω των τριών μηνών λόγω αβεβαιότητας για την πορεία των επιτοκίων της ΕΚΤ (από τον Ιούλιο του 2022 δεν εκδίδεται forward guidance), μια λύση θα ήταν η προώθηση προϊόντων καθαρά αποταμιευτικού χαρακτήρα με προνομιακό επιτόκιο επιβράβευσης και μέγιστη τυποποίηση. Κατά τη σύνταξη της Έκθεσης υπήρξε ενδιαφέρον από τράπεζες για προϊόντα σταδιακής αποταμίευσης. Έτσι, το ελληνικό τραπεζικό σύστημα θα μπορούσε να προσφέρει προϊόντα με υψηλότερα επιτόκια για διακρατούμενα υπόλοιπα και μεγαλύτερη ευελιξία χρήσης κεφαλαίων σε σχέση με τις προθεσμιακές καταθέσεις.

4. Ενίσχυση της κινητικότητας των καταθετών μεταξύ τραπεζών

Η απραξία των τραπεζών ως προς υψηλότερα επιτόκια συνδέεται με την έλλειψη κινητικότητας των καταθετών. Ο χρόνος αναζήτησης, η πληθώρα πληροφόρησης, η ανασφάλεια για τεκμηριωμένη αξιολόγηση και οι γραφειοκρατικές διευθετήσεις αποτρέπουν την αλλαγή παρόχου. Η δημοσίευση από την ΤτΕ των επιτοκίων καταθετικών προϊόντων από τον Ιανουάριο του 2025 μπορεί να ενισχύσει την ενημέρωση και την κινητικότητα, εφόσον οι καταθέτες γνωρίζουν τη δημοσιοποίηση. Ανάλογη είναι η συμβολή των ιστοσελίδων σύγκρισης επιτοκίων. Μια λύση για τη μείωση του κόστους αναζήτησης θα ήταν η υποχρέωση των τραπεζών να παρέχουν πρόσβαση στις πληροφορίες της ΤτΕ και σε ιστοσελίδα σύγκρισης, ώστε ο καταναλωτής να συγκρίνει άμεσα το προσφερόμενο επιτόκιο με το σύνολο της αγοράς. Σημαντικός είναι ο ρόλος των ενώσεων καταναλωτών για την ενημέρωση νοικοκυριών και επιχειρήσεων μέσω διαφόρων διαύλων, διευκολύνοντας την πρόσβαση στα στοιχεία της ΤτΕ και στις ιστοσελίδες σύγκρισης, διασφαλίζοντας ευρεία διάχυση με εύληπτο τρόπο. Η φορητότητα του αριθμού λογαριασμού θα μπορούσε να ενισχύσει τον ανταγωνισμό εφόσον δεν περιορίζεται σε εθνικά σύνορα. Η δημιουργία συστήματος φορητότητας σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με αριθμό-ομπρέλα κάτω από τον οποίο ο καταθέτης εναλλάσσει τον αριθμό λογαριασμού διατηρώντας το ιστορικό συναλλαγών, θα κάλυπτε ανάγκες σημαντικού αριθμού καταναλωτών, με την επιφύλαξη ότι ενδέχεται να περιορίζεται σε έναν μόνο λογαριασμό.

Περισσότερες πληροφορίες για την κλαδική έρευνα και το πλήρες κείμενο της Τελικής Έκθεσης είναι διαθέσιμες στην ιστοσελίδα της Επιτροπής Ανταγωνισμού.