ΕΕ: Κέντρα επιστροφής μεταναστών σε Ρουάντα και Ουζμπεκιστάν

Σε μια κίνηση που σηματοδοτεί μια νέα εποχή στη διαχείριση του μεταναστευτικού, μια ομάδα κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξετάζει το ενδεχόμενο δημιουργίας κέντρων επιστροφής μεταναστών σε τρίτες χώρες, με τη Ρουάντα και το Ουζμπεκιστάν να βρίσκονται στην κορυφή της λίστας των υποψήφιων προορισμών. Σύμφωνα με πληροφορίες που μεταδίδει το Politico, επικαλούμενο τρεις Ευρωπαίους διπλωμάτες, η πρωτοβουλία αυτή αποσκοπεί στη μεταφορά μέρους του συστήματος επιστροφής μεταναστών εκτός των συνόρων της Ένωσης, για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα.

Το σχέδιο βασίζεται στην πρόσφατη έγκριση του Συμφώνου για τη Μετανάστευση, το οποίο παρέχει στα κράτη-μέλη τη νομική δυνατότητα να ιδρύσουν δομές σε χώρες εκτός ΕΕ για τη διαχείριση ατόμων στα οποία έχει απορριφθεί το αίτημα ασύλου. Τα λεγόμενα "return hubs" μπορούν να λειτουργήσουν υπό την αυστηρή προϋπόθεση ότι οι χώρες υποδοχής σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές δίκαιο. Η πίεση για επιτάχυνση των διαδικασιών είναι μεγάλη, καθώς περισσότερα από τα μισά από τα 27 κράτη-μέλη ζήτησαν, μέσω επιστολής που δημοσιοποιήθηκε, την άμεση ανάληψη δράσης για την υλοποίηση των κέντρων αυτών.

Πρωτοβουλία και χρονοδιάγραμμα

Την πρωτοβουλία για την προώθηση του σχεδίου ηγούνται η Δανία, η Αυστρία, η Ελλάδα, η Γερμανία και η Ολλανδία. Ο Έλληνας πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, δήλωσε χαρακτηριστικά ότι στόχος είναι η σύναψη των πρώτων συμφωνιών εντός του 2026, ώστε οι δομές να τεθούν σε λειτουργία από το 2027. Ωστόσο, οι ίδιες διπλωματικές πηγές επισημαίνουν ότι οι χώρες που θα φιλοξενήσουν τελικά τα κέντρα δεν έχουν ακόμη οριστικοποιηθεί και η πολιτική και διπλωματική διαδικασία απαιτεί περαιτέρω εξέλιξη.

Το εγχείρημα έρχεται σε συνέχεια προηγούμενων, συχνά αμφιλεγόμενων, προσπαθειών ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να μεταφέρουν τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών εκτός ηπείρου. Το βρετανικό σχέδιο για τη Ρουάντα ακυρώθηκε πέρυσι μετά από χρόνια νομικών και πολιτικών αντιπαραθέσεων, ενώ τα κέντρα της Ιταλίας στην Αλβανία έχουν δεχθεί επανειλημμένες δικαστικές προσφυγές. Οι υποστηρικτές της νέας πρότασης υποστηρίζουν ότι το νέο νομικό πλαίσιο της ΕΕ παρέχει σαφείς κανόνες που μπορούν να ξεπεράσουν τα εμπόδια του παρελθόντος.

Οικονομική διάσταση και γεωπολιτικές ισορροπίες

Η επιλογή της Ρουάντα και του Ουζμπεκιστάν δεν είναι τυχαία. Η ΕΕ έχει ήδη διοχετεύσει εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ σε αυτές τις χώρες μέσω του προγράμματος "Global Gateway", με μια επένδυση ύψους 900 εκατομμυρίων ευρώ στη Ρουάντα το 2023 και 119 εκατομμύρια ευρώ σε επιχορηγήσεις προς το Ουζμπεκιστάν. Παράλληλα, σε συζητήσεις κεκλεισμένων των θυρών ακούγεται και το όνομα της Ουγκάντα, ενώ χώρες όπως η Αίγυπτος και η Λιβύη έχουν αποκλειστεί λόγω ανησυχιών για τον κίνδυνο παράνομης διακίνησης μεταναστών.

Ο υπουργός Μετανάστευσης της Κύπρου, Νικόλας Ιωαννίδης, είχε δηλώσει πριν από την έγκριση του συμφώνου ότι η "γενική ιδέα" είναι η δημιουργία των κέντρων "ίσως στην Αφρική ή την Ασία", αλλά σε κάθε περίπτωση "όχι κοντά στα ευρωπαϊκά σύνορα". Ο ίδιος τόνισε ότι η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων θα αποτελέσει βασικό κριτήριο για τις συμφωνίες, με την ΕΕ να επιθυμεί τη συμμετοχή διεθνών οργανισμών, όπως ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης και η Υπηρεσία Προσφύγων του ΟΗΕ, για την εποπτεία της τήρησης των κανόνων.

Αντιδράσεις και ανησυχίες

Ωστόσο, το σχέδιο έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις. Ο Ζαν-Νικολά Μπεζ, εκπρόσωπος της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) στις Βρυξέλλες, κατηγόρησε την ΕΕ ότι πέφτει θύμα "λαϊκιστικής ρητορικής", προειδοποιώντας ότι οι πρόσφυγες διατρέχουν τον κίνδυνο να σταλούν σε χώρες όπου μπορεί να υποστούν "ανεπανόρθωτη βλάβη".

Στο εσωτερικό της Ένωσης, χώρες όπως η Γαλλία και η Ισπανία έχουν εκφράσει επιφυλάξεις. Ο Γάλλος πρόεδρος, Εμανουέλ Μακρόν, δήλωσε από τις Βρυξέλλες ότι δεν έχει δει ποτέ ένα κέντρο επιστροφής σε τρίτη χώρα να λειτουργεί αποτελεσματικά, προσθέτοντας με νόημα: "Δεν είμαι σίγουρος ότι αυτό αντιπροσωπεύει την Ευρώπη μας". Ακόμη πιο επικριτική ήταν η ευρωβουλευτής των Πρασίνων, Μελίσα Καμάρα, η οποία χαρακτήρισε τη δημιουργία κέντρων εκτός συνόρων ως παραβίαση των βασικών αξιών της ΕΕ, όπως η αξιοπρέπεια και ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων. "Με τη δημιουργία τέτοιων κέντρων στο Ουζμπεκιστάν ή τη Ρουάντα, δεν θα έχουμε καμία απολύτως εγγύηση ότι θα τηρούνται τα ανθρώπινα δικαιώματα", υπογράμμισε.

Σύμφωνα με τους νέους κανόνες, τα κέντρα επιστροφής θα φιλοξενούν αποκλειστικά άτομα που έχουν εξαντλήσει όλες τις νομικές δυνατότητες παραμονής τους στην Ένωση και αναμένουν την απέλασή τους. Αυτό αποτελεί μια σημαντική διαφοροποίηση σε σχέση με προηγούμενα σχέδια, όπως αυτά της Βρετανίας, της Δανίας και της Ιταλίας, τα οποία επικεντρώνονταν σε αιτούντες άσυλο ή νεοαφιχθέντες μετανάστες.