Ε.Ε.: Σχέδιο διάσωσης για μεγάλες τράπεζες

Σχέδιο έκτακτης θωράκισης για τις μεγάλες ευρωπαϊκές τράπεζες σε περίπτωση βαθιάς κρίσης επεξεργάζονται αξιωματούχοι της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σύμφωνα με εμπιστευτικό έγγραφο που αποκάλυψε το Politico τη Δευτέρα 15 Ιουνίου. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να διαμορφώσει μηχανισμό που θα επιτρέπει σε προβληματικά πιστωτικά ιδρύματα να παραμένουν όρθια μετά από μια μεγάλη χρηματοπιστωτική αναταραχή, τρία χρόνια μετά την επιχείρηση αποτροπής της κατάρρευσης της Credit Suisse από τις ελβετικές Αρχές.

Το κεντρικό ζήτημα παραμένει ανοιχτό σχεδόν δύο δεκαετίες μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Η Ευρώπη δημιούργησε κανόνες, αρχές εποπτείας, μηχανισμούς εξυγίανσης και αποθέματα ασφαλείας, με στόχο να αποφεύγεται η μεταφορά των ζημιών στους φορολογούμενους. Η πραγματικότητα, όμως, δείχνει ότι το τραπεζικό σύστημα εξακολουθεί να διαθέτει κρίσιμα κενά όταν μια μεγάλη τράπεζα χάνει απότομα την εμπιστοσύνη των αγορών και των καταθετών.

Παρά το θεσμικό πλαίσιο που προβλέπει ότι το κόστος μιας τραπεζικής κατάρρευσης πρέπει να πέφτει πρώτα στους μετόχους και στους πιστωτές, το ενδεχόμενο επιστροφής του κρατικού χρήματος στο τραπέζι της διάσωσης παραμένει υπαρκτό. Για κυβερνήσεις που πιέζονται ήδη από δημοσιονομικά ελλείμματα, αμυντικές ανάγκες, υψηλές ενεργειακές τιμές και ασθενική ανάπτυξη, μια νέα τραπεζική κρίση θα μπορούσε να εξελιχθεί σε βαρύτατο πολιτικό και οικονομικό πλήγμα.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με τεράστιες χρηματοδοτικές ανάγκες, καθώς καλείται να στηρίξει τον εκσυγχρονισμό των οικονομιών της και την ενίσχυση της άμυνας των κρατών-μελών. Σε αυτό το περιβάλλον, μια κρίση σε τράπεζα μεγέθους Deutsche Bank, UniCredit ή BNP Paribas θα μπορούσε να τινάξει στον αέρα κάθε σχεδιασμό και να επαναφέρει το φάσμα των διασώσεων με δημόσιο χρήμα.

Το «πρωί της Δευτέρας» και το πρόβλημα ρευστότητας

Ο στόχος της Κομισιόν είναι να αντιμετωπιστεί το λεγόμενο «πρόβλημα του πρωινού της Δευτέρας». Ο όρος περιγράφει την κατάσταση κατά την οποία μια τράπεζα έχει τυπικά διασωθεί μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο, εμφανίζεται φερέγγυα στους ισολογισμούς, όμως κινδυνεύει να βρεθεί χωρίς άμεση ρευστότητα μόλις ανοίξουν οι αγορές και τα καταστήματα.

Σε μια τέτοια συνθήκη, οι καταθέτες μπορεί να σπεύσουν μαζικά να αποσύρουν τα χρήματά τους, ενώ οι επενδυτές και οι διατραπεζικές αγορές μπορεί να αρνηθούν να τη χρηματοδοτήσουν. Η τράπεζα, αν και εξυγιασμένη στα χαρτιά, μπορεί να καταρρεύσει επιχειρησιακά μέσα σε λίγες ώρες. Αυτό ακριβώς το κενό επιχειρεί να κλείσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Στο έγγραφο των 16 σελίδων, με ημερομηνία 1 Ιουνίου, επισημαίνεται ότι η απουσία επαρκούς ευρωπαϊκού μηχανισμού διατηρεί σοβαρά κενά στη διαχείριση κρίσεων, υπονομεύοντας την αξιοπιστία και την εμπιστοσύνη. Η ίδια αβεβαιότητα, σύμφωνα με το κείμενο, δημιουργεί κινδύνους για τους εθνικούς προϋπολογισμούς, την οικονομία της Ε.Ε. και τη χρηματοδότηση των ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων.

Η υπόθεση της Credit Suisse παραμένει η πιο ισχυρή προειδοποίηση. Το 2023, μετά την κατάρρευση της Silicon Valley Bank στις ΗΠΑ, οι αγορές είδαν με καθαρό τρόπο πόσο γρήγορα μπορεί να εκδηλωθεί ένας ψηφιακός τραπεζικός πανικός. Οι καταθέτες είχαν πλέον τη δυνατότητα να αδειάζουν λογαριασμούς μέσα σε ελάχιστα λεπτά, με μερικά κλικ από το κινητό τους.

Οι ελβετικές Αρχές χρειάστηκε να κινηθούν μέσα σε ένα ασφυκτικό 48ωρο για να αποτρέψουν την κατάρρευση της Credit Suisse. Το πακέτο στήριξης που διαμορφώθηκε έφθασε περίπου τα 260 δισεκατομμύρια ελβετικά φράγκα, ποσό αντίστοιχο με περίπου το ένα τρίτο του ΑΕΠ της Ελβετίας εκείνη την περίοδο. Η τράπεζα κρατήθηκε λειτουργική μέχρι να απορροφηθεί από την UBS, με τη Βέρνη έτοιμη να αξιοποιήσει ακόμη και δημόσιο χρήμα για να αποτρέψει ένα παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σοκ.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να αντιγράψει μηχανικά το ελβετικό μοντέλο. Δεν διαθέτει ενιαίο υπουργείο Οικονομικών με δυνατότητα άμεσης δημοσιονομικής παρέμβασης. Ταυτόχρονα, έχει οικοδομήσει ένα πολυσύνθετο πλαίσιο κανόνων με βασικό πολιτικό στόχο να μην πληρώσουν ξανά οι φορολογούμενοι τη διάσωση τραπεζικών κολοσσών.

Οι ευρωπαϊκοί κανόνες υποχρεώνουν τις τράπεζες να διαθέτουν σχέδια έκτακτης ανάγκης, γνωστά ως «διαθήκες ζωής», καθώς και μαξιλάρια απορρόφησης ζημιών. Τα εργαλεία αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τις αρχές για τη σταθεροποίηση ενός προβληματικού ιδρύματος μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο, μέσω της διαδικασίας της εξυγίανσης.

Το σχέδιο «καταρράκτη» για ΕΚΤ, SRB και ESM

Κεντρικό ρόλο έχει το Ενιαίο Συμβούλιο Εξυγίανσης της Ε.Ε., το SRB, το οποίο εποπτεύει τα προβληματικά πιστωτικά ιδρύματα και διαθέτει δίχτυ ασφαλείας ύψους περίπου 81 δισεκατομμυρίων ευρώ, χρηματοδοτούμενο από τον ίδιο τον τραπεζικό κλάδο. Το ταμείο αυτό μπορεί να στηρίξει μια τράπεζα που έχει περάσει από εξυγίανση, όταν τα εσωτερικά της αποθέματα δεν επαρκούν.

Το κρίσιμο σημείο παραμένει η άμεση ρευστότητα. Μια τράπεζα που μόλις εξυγιάνθηκε χρειάζεται διαθέσιμα μετρητά για να λειτουργήσει τη Δευτέρα το πρωί, να καλύψει αναλήψεις, πληρωμές και καθημερινές συναλλαγές. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δεν έχει τη δυνατότητα να καλύπτει απευθείας ζημιές που ανήκουν σε κράτη ή σε χρεοκοπημένα πιστωτικά ιδρύματα.

Για την επίλυση του ζητήματος, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε τεχνική συνδρομή από τους βασικούς θεσμικούς παράγοντες της Ευρωζώνης: την ΕΚΤ, το SRB και τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας, τον ESM. Σύμφωνα με τρεις αξιωματούχους της Ε.Ε. που έχουν ενημερωθεί για το περιεχόμενο του εγγράφου, οι συζητήσεις παραμένουν σε τεχνικό επίπεδο και δύσκολα θα φτάσουν στους υπουργούς Οικονομικών μέσα στη χρονιά.

Το ζήτημα έχει ήδη απασχολήσει τους αναπληρωτές υπουργούς Οικονομικών, υπό τον όρο «ρευστότητα κατά την εξυγίανση». Παράλληλα, αποτελεί μία από τις προτεραιότητες της τρέχουσας αμερικανικής προεδρίας στην G20. Η συζήτηση αναμένεται να επανέλθει το φθινόπωρο, μετά την παρουσίαση της θέσης της Κομισιόν για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών τραπεζών σε διεθνές επίπεδο.

Το σχέδιο που εξετάζεται μοιάζει με μηχανισμό διαδοχικών ευθυνών. Σε πρώτη φάση, η ΕΚΤ θα μπορούσε να παρέχει γραμμή ρευστότητας στην προβληματική τράπεζα. Η τράπεζα θα εξέδιδε ειδικό ομόλογο ως εγγύηση, με το SRB να αναλαμβάνει την κάλυψή του. Αν η τράπεζα κατέρρεε και τα ομόλογα έχαναν την αξία τους, το SRB θα χρησιμοποιούσε το ταμείο των 81 δισεκατομμυρίων ευρώ για να αποπληρώσει την ΕΚΤ.

Αν τα διαθέσιμα κεφάλαια δεν επαρκούσαν, το SRB θα μπορούσε να αντλήσει πρόσθετη χρηματοδότηση από τον τραπεζικό κλάδο ή να στραφεί στον ESM. Η δεύτερη επιλογή προϋποθέτει την κύρωση της νέας συνθήκης του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας από την Ιταλία, ώστε ο ESM να μπορεί να λειτουργεί ως εφεδρική δικλείδα ασφαλείας για το SRB.

Σε ακραίο σενάριο, αν ούτε αυτό το επίπεδο στήριξης αρκούσε, η ευθύνη θα μεταφερόταν στην κυβέρνηση που στηρίζει τη διάσωση της τράπεζας. Αν το κράτος δεν διέθετε τα απαραίτητα μετρητά, θα μπορούσε να ζητήσει πιστωτική γραμμή από τον ESM. Μετά την αποπληρωμή της ΕΚΤ, το τελικό κόστος θα μεταφερόταν στον τραπεζικό κλάδο, ώστε οι φορολογούμενοι να προστατευθούν σε βάθος χρόνου.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η ΕΚΤ, το SRB και ο ESM αρνήθηκαν να σχολιάσουν το περιεχόμενο του εγγράφου που διέρρευσε. Εκπρόσωπος της Κομισιόν σημείωσε πάντως ότι οι υπηρεσίες της Επιτροπής εξετάζουν το ζήτημα της ρευστότητας κατά την εξυγίανση, στο πλαίσιο της έκθεσης για την ανταγωνιστικότητα του τραπεζικού τομέα που αναμένεται τον Ιούλιο. Η συζήτηση εντάσσεται στη μακρά και ακόμη ανολοκλήρωτη προσπάθεια για μια πραγματικά λειτουργική Τραπεζική Ένωση.