Η δυνατότητα συνταξιοδότησης μέσω του e-ΕΦΚΑ ακόμη και με οφειλές έως 30.000 ευρώ παρουσιάστηκε ως μια σημαντική διευκόλυνση για χιλιάδες ελεύθερους επαγγελματίες. Στην πράξη, όμως, σε πολλές περιπτώσεις μετατρέπεται σε μια επιλογή με σοβαρό οικονομικό κόστος, που οδηγεί ακόμη και σε εξαιρετικά χαμηλές καθαρές αποδοχές για τους νέους συνταξιούχους.
Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο όταν η σύνταξη εκδίδεται στο 67ο έτος της ηλικίας και χωρίς πλήρη 40ετία ασφάλισης. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το ποσοστό αναπλήρωσης παραμένει χαμηλό, με αποτέλεσμα η ανταποδοτική σύνταξη να απέχει σημαντικά από το ανώτατο όριο του 50% του μέσου όρου αποδοχών. Έτσι, το αρχικό ποσό της σύνταξης είναι ήδη περιορισμένο πριν ακόμη εφαρμοστούν οι κρατήσεις.
Η «παγίδα» των παρακρατήσεων
Το βασικό ζήτημα εντοπίζεται στον τρόπο αποπληρωμής των οφειλών. Προκειμένου το χρέος να μειωθεί από τα 30.000 ευρώ στο όριο των 20.000 ευρώ που επιτρέπει την καταβολή σύνταξης, ο ΕΦΚΑ παρακρατεί έως και το 60% του μηνιαίου ποσού. Η πρακτική αυτή οδηγεί σε δραματική συρρίκνωση του εισοδήματος του συνταξιούχου, ιδίως τα πρώτα χρόνια.
Για παράδειγμα, σε περίπτωση σύνταξης ύψους 920 ευρώ, που αντιστοιχεί περίπου σε πλήρη 40ετία στην κατώτερη ασφαλιστική κατηγορία, η παρακράτηση 60% αφήνει καθαρό ποσό 368 ευρώ. Αν συνυπολογιστεί και η εισφορά υπέρ υγείας (6%), οι μηνιαίες αποδοχές υποχωρούν ακόμη χαμηλότερα, περίπου στα 313 ευρώ.
Όταν συμφέρει περισσότερο η αποποίηση
Τα δεδομένα αυτά οδηγούν σε ένα παράδοξο: σε ορισμένες περιπτώσεις, η αποποίηση του δικαιώματος συνταξιοδότησης μέσω ΕΦΚΑ μπορεί να αποδειχθεί οικονομικά πιο συμφέρουσα. Ειδικά για όσους δεν διαθέτουν πλήρη ασφαλιστική διαδρομή ή έχουν σημαντικές οφειλές, η επιλογή της σύνταξης ανασφάλιστου υπερήλικα μέσω ΟΠΕΚΑ, η οποία ανέρχεται περίπου στα 418 ευρώ, προσφέρει υψηλότερο καθαρό εισόδημα.
Η επιλογή αυτή, ωστόσο, συνοδεύεται από σημαντικό μειονέκτημα: το χρέος προς τον ΕΦΚΑ δεν διαγράφεται ούτε ρυθμίζεται και παραμένει ενεργό, επιβαρύνοντας την περιουσία του οφειλέτη και μετακυλιόμενο στους κληρονόμους. Αντίθετα, η ρύθμιση μέσω της σύνταξης οδηγεί σε σταδιακή εξόφληση της οφειλής.
Κοινωνικές διαστάσεις και ευρύτερο πρόβλημα
Το ζήτημα αποκτά ευρύτερες κοινωνικές διαστάσεις, καθώς εκτιμάται ότι περίπου οι μισοί ελεύθεροι επαγγελματίες έχουν οφειλές προς τον ΕΦΚΑ, με το συνολικό ύψος των χρεών να υπερβαίνει τα 52 δισ. ευρώ. Παρότι μεγάλο μέρος αυτών αφορά μεγαλοοφειλέτες και επιχειρήσεις με περιορισμένες πιθανότητες αποπληρωμής, χιλιάδες μικροί επαγγελματίες βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε ένα σύστημα που τους οδηγεί είτε σε εξαιρετικά χαμηλές συντάξεις είτε σε αποκλεισμό από το σύστημα.
Οι προϋποθέσεις και η διαδικασία
Για την υπαγωγή στη ρύθμιση απαιτείται η συνδρομή συγκεκριμένων προϋποθέσεων: το συνολικό χρέος δεν πρέπει να υπερβαίνει τις 30.000 ευρώ (ή τις 10.000 ευρώ για τον πρώην ΟΓΑ), ο ασφαλισμένος να έχει συμπληρώσει το 67ο έτος ή το 62ο με 40 έτη ασφάλισης, να έχει καταβάλει εισφορές για τουλάχιστον 20 έτη και οι τραπεζικές καταθέσεις του να μην υπερβαίνουν συγκεκριμένα όρια.
Η αίτηση υποβάλλεται ταυτόχρονα με την αίτηση συνταξιοδότησης. Εφόσον πληρούνται τα κριτήρια, εκδίδεται η συνταξιοδοτική πράξη και ξεκινά η καταβολή της σύνταξης, με ταυτόχρονο συμψηφισμό των οφειλών μέσω παρακράτησης έως και 60% του ποσού, μέχρι την εξόφληση του υπερβάλλοντος χρέους.
Η ουσία, ωστόσο, παραμένει: η ρύθμιση αυτή, αν και θεσμικά διευκολύνει την πρόσβαση στη σύνταξη, δημιουργεί σε πολλές περιπτώσεις ένα νέο οικονομικό αδιέξοδο. Και αυτό αναδεικνύει την ανάγκη επανεξέτασης του πλαισίου, ώστε να διασφαλίζεται ότι η συνταξιοδότηση δεν μετατρέπεται σε συνθήκη οικονομικής επιβίωσης κάτω από το όριο αξιοπρέπειας.
