Ελλάδα, χρέος και παρακμή: Το κράτος που εξαντλεί τους πολίτες του

Του Αλκιβιάδη Κεφαλά*

Η Ιστορία, στις πιο σκοτεινές της σελίδες, συχνά γράφεται από δανειστές, τοκογλύφους και πολιτικούς που μετατρέπουν την εξουσία σε μηχανισμό προσωπικού οφέλους. Οι αυτοκρατορίες και τα κράτη σπάνια καταρρέουν μόνο από την πίεση ξένων στρατών. Πρώτα εξαντλούνται οικονομικά οι κοινωνίες τους.

Η διάλυση αρχίζει από τους ανθρώπους που κρατούν όρθια την καθημερινή ζωή. Από τον μικρό έμπορο, τον αγρότη, τον τεχνίτη, τον οικογενειάρχη που προσπαθεί να επιβιώσει ενώ το κράτος τον αντιμετωπίζει ως μόνιμη πηγή είσπραξης. Εκεί, στον απλό πολίτη, φαίνεται το πραγματικό βάρος μιας παρακμιακής διακυβέρνησης.

Στην Ελλάδα της κυβέρνησης Μητσοτάκη, η εικόνα αυτή παίρνει συγκεκριμένες και εξοργιστικές μορφές. Αγρότης στο χωριό Φίλια Μεσσηνίας αποζημιώθηκε με 1 ευρώ για καταστροφή ελαιοπαραγωγής αξίας 20.000 ευρώ. Την ίδια στιγμή, φόρος για μη εξάντληση συντελεστή δόμησης οικοπέδου, που πέρυσι βρισκόταν στα 70 ευρώ, φέτος εκτοξεύθηκε στα 350 ευρώ.

Με παρόμοιο τρόπο άρχισε και η φθορά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η παρακμή της δεν προήλθε αποκλειστικά από τα πεδία των μαχών. Προήλθε από τα δάνεια, τις μίζες, τη φορολογική αρπαγή και την παράδοση των δημόσιων εσόδων σε συμφέροντα έξω από τον έλεγχο της ίδιας της κοινωνίας.

Η Οθωμανική Διοίκηση Χρέους και η φορολογική αφαίμαξη

Από τα μέσα του 19ου αιώνα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε βυθιστεί σε τεράστια χρέη προς τους Rothschild και Φαναριώτες τοκογλύφους, οι οποίοι απαιτούσαν τόκους που έφταναν το 20%. Ο σουλτάνος και οι πασάδες δανείζονταν για παλάτια, πολυτέλειες και προσωπική ισχύ. Τα δάνεια κατέληγαν στα ανώτερα στρώματα της εξουσίας, ενώ οι υπήκοοι καλούνταν να πληρώνουν τον λογαριασμό.

Έτσι συγκροτήθηκε η Οθωμανική Διοίκηση Δημοσίου Χρέους. Μια αρχή είσπραξης δημοσίων εσόδων έξω από τον πραγματικό έλεγχο του κράτους, μια ΑΑΔΕ της εποχής, με περίπου 9.000 φοροεισπράκτορες που συγκέντρωναν φόρους για την εξυπηρέτηση των δανειστών.

Ο καπνός, το αλάτι, τα τελωνεία, τα μονοπώλια και η παραγωγή διοχετεύονταν προς την αποπληρωμή του χρέους. Το κόστος το επωμιζόταν ο αγρότης που έβλεπε τη σοδειά του να χάνεται μέσα στη φορολογία. Το πλήρωνε ο μικρός μαγαζάτορας που αδυνατούσε να σταθεί απέναντι σε ξένες εταιρείες και καθεστώτα προνομίων. Το πλήρωναν οι οικογένειες που πουλούσαν περιουσίες για να επιβιώσουν.

Οι νέοι εγκατέλειπαν τις ιδιαίτερες πατρίδες τους αναζητώντας ζωή αλλού. Οι επαρχίες άδειαζαν. Η κοινωνία βυθιζόταν στη φτώχεια, στην απελπισία και στην παραίτηση. Το κράτος είχε μετατραπεί σε μηχανισμό είσπραξης υπέρ τρίτων, ενώ οι άνθρωποι που το συντηρούσαν έχαναν σταδιακά κάθε πίστη ότι ο μόχθος τους μπορούσε να οδηγήσει σε καλύτερη ζωή.

Η σημερινή Ελλάδα προκαλεί ανατριχιαστικούς συνειρμούς. Μετά την κρίση χρέους, δημιουργήθηκε η ΑΑΔΕ ως ανεξάρτητη αρχή φορολογικών εσόδων, αποκομμένη από τον άμεσο πολιτικό και κρατικό έλεγχο. Η σύγκριση με την Οθωμανική Διοίκηση Δημοσίου Χρέους δεν είναι τυπική. Είναι ουσιαστική, γιατί στον πυρήνα της βρίσκεται η ίδια λογική: τα έσοδα του λαού οργανώνονται πρωτίστως ως μηχανισμός εξυπηρέτησης χρέους και όχι ως βάση κοινωνικής ανασυγκρότησης.

Η Ελλάδα της φορολογικής πίεσης και της κοινωνικής εξάντλησης

Όπως στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία, έτσι και στη σημερινή Ελλάδα πληθαίνουν τα λουκέτα, οι επαγγελματικές καταρρεύσεις και η παραγωγική αποψίλωση. Μικρά καταστήματα έκλεισαν. Επαγγελματίες κυνηγήθηκαν μέχρι εξόντωσης. Αγρότες είδαν το κόστος παραγωγής να συνθλίβει τον κόπο τους και οδηγήθηκαν σε δουλειές επιβίωσης, μακριά από τη γη τους.

Νέοι άνθρωποι έφυγαν μαζικά στο εξωτερικό για να σωθούν από μια οικονομία που τους αντιμετωπίζει ως φορολογικό αντικείμενο πριν καν τους δώσει προοπτική. Η κοινωνία εκπαιδεύτηκε να ζει με τον φόβο της Εφορίας, της κατάσχεσης, του χρέους και της διαρκούς οικονομικής αφαίμαξης. Ο Έλληνας πολίτης αισθάνεται πλέον στόχος και όχι μέτοχος ενός κράτους που τον προστατεύει.

Το πιο σκληρό στοιχείο είναι ότι η πίεση δεν κατευθύνεται στους ισχυρούς, στους πολιτικά προστατευμένους και σε όσους διαθέτουν μηχανισμούς διαφυγής. Κατευθύνεται στον μικρό άνθρωπο. Σε εκείνον που δεν έχει offshore, δεν υπεξαιρεί ευρωπαϊκά κονδύλια, δεν απολαμβάνει ασυλία από κομματικά δίκτυα. Στον οικογενειάρχη που προσπαθεί να κρατήσει ζωντανό ένα σπίτι.

Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται με τις ίδιες σημαίες, τα ίδια λάβαρα και τις ίδιες στολές. Επαναλαμβάνεται με τον ίδιο ανθρώπινο πόνο. Τότε, οι υπήκοοι έβλεπαν το κράτος να παραδίδει την οικονομική του κυριαρχία στους δανειστές. Σήμερα, οι πολίτες βλέπουν την παραγωγή, την ιδιοκτησία και την εργασία τους να συμπιέζονται από φορολογικούς μηχανισμούς που λειτουργούν χωρίς ουσιαστική κοινωνική ανταπόδοση.

Η κρίσιμη στιγμή για κάθε κοινωνία έρχεται όταν ο άνθρωπος παύει να πιστεύει ότι ο μόχθος του έχει νόημα. Όταν ο νέος δεν ονειρεύεται να δημιουργήσει οικογένεια στον τόπο του. Όταν η φορολογική αφαίμαξη παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη μοίρα. Όταν η πολιτική τάξη ζητά θυσίες από τους πολλούς, την ώρα που οι ίδιοι μηχανισμοί εξουσίας επιβιώνουν ανέπαφοι.

Η κατάρρευση της Ελλάδας, αν συνεχιστεί αυτή η πορεία, δεν θα έρθει αναγκαστικά με πόλεμο. Έχει ήδη αρχίσει από τη στιγμή που πολιτικά συστήματα τεμαχίζουν τον δημόσιο πλούτο, εκποιούν δυνατότητες, φορτώνουν βάρη στους αδύναμους και μετατρέπουν τη χώρα σε άθροισμα εισπρακτικών στόχων.

Με ανάλογες μεθόδους οι οθωμανικές ελίτ οδήγησαν την αυτοκρατορία τους στη διάλυση. Η Τουρκία του Ερντογάν χρειάστηκε ενάμιση αιώνα για να αποτινάξει μεγάλο μέρος εκείνης της εξάρτησης, να οικοδομήσει οικονομία και να αναπτύξει βιομηχανική βάση. Η Ελλάδα, αντιθέτως, μοιάζει εγκλωβισμένη σε έναν φαύλο κύκλο πολιτικών προσώπων και συστημάτων που αναπαράγουν την ίδια παρακμή με διαφορετικά ονόματα.

Όσο η χώρα παραμένει αιχμάλωτη σε πολιτικές λογικές τύπου «Τσίπρες και Μητσοτάκηδες», τόσο η κοινωνία θα πληρώνει το τίμημα μιας εξουσίας που δεν χτίζει μέλλον, παρά μόνο διαχειρίζεται την εξάντληση.

*Διδάκτωρ Φυσικής του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, UK, τ. διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών