Η Κασπία, η Μέση Ανατολή και η ανατολική Μεσόγειος συγκεντρώνουν σημαντικά ανεκμετάλλευτα ή υποαξιοποιημένα αποθέματα φυσικού αερίου, σε σχετικά μικρή απόσταση από τις ευρωπαϊκές αγορές. Τούρκοι αναλυτές αντιμετωπίζουν την κάλυψη του ενεργειακού ελλείμματος της Τουρκίας ως ζήτημα εθνικής ασφάλειας, εκτιμώντας ότι μπορεί να επιτευχθεί μέσω μιας στρατηγικής που θα την καταστήσει όχι μόνο χώρα διέλευσης, αλλά και κόμβο με δυνατότητα καθορισμού των ενεργειακών ροών.
Η προσέγγιση αυτή βασίζεται σε μια νέα ενεργειακή αρχιτεκτονική με επίκεντρο την Τουρκία, η οποία εκτείνεται από τη λεκάνη της Κασπίας έως την ανατολική Μεσόγειο και από τον Εύξεινο Πόντο μέχρι το Κέρας της Αφρικής. Αυτό επισημαίνει, μεταξύ άλλων, ο Mehmet Ögütçü σε ανάλυσή του στις 13 Απριλίου για την τουρκική ενεργειακή στρατηγική και τη γεωπολιτική της διάσταση. Στα βασικά σημεία της ανάλυσης περιλαμβάνονται:
- Εναλλακτικές
Η ευρωπαϊκή ενεργειακή πραγματικότητα μετά τον πόλεμο Ρωσίας – Ουκρανίας βρίσκεται σε φάση αναζήτησης νέων επιλογών. Για μια ήπειρο που καταναλώνει περίπου 400 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου ετησίως, οι αγωγοί παραμένουν κρίσιμοι τόσο σε στρατηγικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο. Η εξέλιξη αυτή επαναφέρει στο προσκήνιο την ευρύτερη περιοχή γύρω από την Τουρκία. Η Κασπία, η Μέση Ανατολή και η ανατολική Μεσόγειος διαθέτουν σημαντικά αποθέματα φυσικού αερίου που παραμένουν ανεκμετάλλευτα ή υποαξιοποιημένα και βρίσκονται κοντά στην Ευρώπη.
Το βασικό ερώτημα επικεντρώνεται πλέον στη δυνατότητα μεταφοράς του φυσικού αερίου με αξιόπιστο, ανταγωνιστικό και βιώσιμο τρόπο. Το Τουρκμενιστάν συγκαταλέγεται στους μεγαλύτερους παραγωγούς παγκοσμίως, με αποθέματα που φτάνουν τα 13,6 τρισεκατομμύρια κυβικά μέτρα, με το μεγαλύτερο μέρος να κατευθύνεται προς την Κίνα. Οι πρόσφατες περιορισμένες συμφωνίες ανταλλαγής φυσικού αερίου μεταξύ Ιράν και Τουρκίας καταγράφονται ως ενδείξεις για τη διαμόρφωση ενός ευρύτερου ενεργειακού διαδρόμου.
- Τα δύο σενάρια
Σε αυτό το πλαίσιο διαμορφώνονται δύο βασικά σενάρια που επηρεάζουν τις εξελίξεις. Το πρώτο αφορά την επέκταση μέσω Ιράν. Με αποθέματα που υπολογίζονται σε περίπου 34 τρισεκατομμύρια κυβικά μέτρα, το Ιράν αποτελεί παράγοντα με δυνατότητα καθορισμού των όρων στην παγκόσμια αγορά φυσικού αερίου, εφόσον υπάρξει χαλάρωση των κυρώσεων και σταθεροποίηση της κατάστασης.
Ακόμη και μια περιορισμένη επανένταξη στο διεθνές σύστημα μπορεί να αυξήσει σημαντικά τις ποσότητες φυσικού αερίου που διοχετεύονται προς την Τουρκία, πέρα από τα σημερινά επίπεδα των περίπου 10 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων ετησίως. Το δεύτερο σενάριο αφορά τον αγωγό διαμετακόμισης της Κασπίας, που συζητείται επί σειρά ετών. Η απευθείας σύνδεση του τουρκμενικού αερίου με το Αζερμπαϊτζάν και στη συνέχεια με την Τουρκία και την Ευρώπη μέσω του Νότιου Διαδρόμου θα μπορούσε να σηματοδοτήσει μια νέα στρατηγική περίοδο.
- Κιρκούκ-Τσεϊχάν
Το Ιράκ παραμένει σημαντικός ενεργειακός παράγοντας με ημερήσια παραγωγή περίπου 4,5 εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου. Ο αγωγός Κιρκούκ-Τσεϊχάν διαθέτει θεωρητική δυνατότητα μεταφοράς έως 1 εκατομμύριο βαρέλια ημερησίως. Πολιτικά ζητήματα και τεχνικά προβλήματα έχουν περιορίσει τη χρήση της δυναμικότητας αυτής για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Η πλήρης επαναφορά της λειτουργίας του αγωγού ενισχύει τον ρόλο της Τουρκίας ως ενεργειακού κόμβου στη Μεσόγειο. Η δημιουργία νέων υποδομών που θα συνδέουν τη Βασόρα με τον βορρά του Ιράκ μπορεί να επιτρέψει τη διοχέτευση αυξημένων ποσοτήτων πετρελαίου προς το Τσεϊχάν.
- Ανατολική Μεσόγειος
Τα αποθέματα φυσικού αερίου που έχουν εντοπιστεί στην ανατολική Μεσόγειο τα τελευταία 15 χρόνια εκτιμώνται μεταξύ 2 και 3 τρισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων. Τα κοιτάσματα Λεβιάθαν και Ταμάρ στο Ισραήλ, το Ζορ στην Αίγυπτο και οι ανακαλύψεις ανοιχτά της Κύπρου έχουν αναδείξει την περιοχή στον διεθνή ενεργειακό χάρτη. Η αξιοποίηση των αποθεμάτων αυτών επηρεάζεται κυρίως από πολιτικές διαφορές.
Ζητήματα θαλάσσιας δικαιοδοσίας, υφαλοκρηπίδας και αποκλειστικών οικονομικών ζωνών επηρεάζουν άμεσα τα ενεργειακά σχέδια. Η συνεργασία Ελλάδας, Ισραήλ και Κύπρου και έργα όπως ο EastMed αποτυπώνουν προσπάθειες διαμόρφωσης ενεργειακής αρχιτεκτονικής χωρίς τη συμμετοχή της Τουρκίας. Παράλληλα, τεχνικά και οικονομικά δεδομένα επηρεάζουν τη βιωσιμότητα αυτών των έργων.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει την ανατολική Μεσόγειο ως επιλογή για περιορισμό της εξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο, με τη συνολική παραγωγή να απέχει από την κάλυψη της ετήσιας ζήτησης των 400 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων. Η περιοχή λειτουργεί ως συμπληρωματική πηγή. Η θέση της Τουρκίας παραμένει καθοριστική, με προοπτική είτε περιορισμένου ρόλου διέλευσης είτε μετατροπής της σε περιφερειακό ενεργειακό κόμβο.
- Εύξεινος Πόντος
Η ανακάλυψη του κοιτάσματος Sakarya στον Εύξεινο Πόντο αποτελεί τη μεγαλύτερη ενεργειακή εξέλιξη στην ιστορία της Τουρκίας, με αποθέματα περίπου 710 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων. Το κοίτασμα Neptun Deep της Ρουμανίας και οι δυνατότητες της Ουκρανίας ενισχύουν τη δυναμική της περιοχής ως ενεργειακού κέντρου.
Ο συνδυασμός των πόρων του Ευξείνου Πόντου και της Κασπίας ενισχύει την ασφάλεια εφοδιασμού της Τουρκίας και αυξάνει τις εξαγωγικές της δυνατότητες προς την Ευρώπη. Οι αγωγοί Blue Stream και TurkStream με τη Ρωσία συνεχίζουν να λειτουργούν, με προοπτική διατήρησης της ροής τους.
- Αφρικανική παράμετρος
Η ενεργειακή δραστηριότητα της Τουρκίας ανοιχτά της Σομαλίας εντάσσεται στο νότιο σκέλος της στρατηγικής αυτής. Μετά το στάδιο της έρευνας, απαιτούνται συνεργασίες με μεγάλες διεθνείς εταιρείες για την ανάπτυξη παραγωγής, καθώς η TPAO δεν διαθέτει επαρκή μέσα για αυτόνομη υλοποίηση.
Οι συμφωνίες ασφαλείας με τη Σομαλία, όπως η προστασία των χωρικών υδάτων, συνδέονται με την ενεργειακή παρουσία. Η συμμετοχή εταιρειών όπως η ExxonMobil και η QatarEnergy θεωρείται κρίσιμη για τη χρηματοδότηση και την τεχνολογική υποστήριξη μεγάλων έργων.
- Γεωστρατηγικός άξονας
Η σημασία της Κύπρου ενισχύεται στο πλαίσιο των πρόσφατων εξελίξεων. Το νησί αποτελεί ενεργειακό και γεωπολιτικό σημείο στο κέντρο θαλάσσιων ζωνών δικαιοδοσίας. Για την Τουρκία και την ΤΔΒΚ, η διαχείριση των δικαιωμάτων στην περιοχή συνδέεται με ενεργειακές και στρατηγικές παραμέτρους στην ανατολική Μεσόγειο.
Τα ενεργειακά έργα συνδέονται άμεσα με τα κυριαρχικά δικαιώματα. Η διατήρηση σταθερής και σαφούς πολιτικής στην περιοχή καταγράφεται ως κρίσιμο στοιχείο για την τουρκική στρατηγική.
