Επαναπατρισμός 145 χάλκινων νομισμάτων από την Ιταλία

Σε μια συμβολική αλλά και ουσιαστική κίνηση που επιβεβαιώνει τη δυναμική της διμερούς συνεργασίας, οι υπουργοί Πολιτισμού Ελλάδας και Ιταλίας παρουσίασαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης τα 145 χάλκινα νομίσματα που επαναπατρίστηκαν από την Ιταλία. Η παρουσίαση αυτή αποτέλεσε την αφορμή για την υπογραφή της παράτασης του Μνημονίου Συνεννόησης, το οποίο επισφραγίζει τη συνέχιση των κοινών δράσεων για την αποκατάσταση και την επιστροφή αρχαιοτήτων που είχαν κατασχεθεί στο πλαίσιο διεθνών ερευνών.

Η πρώτη δημόσια αποτίμηση της ελληνοϊταλικής συνεργασίας

Η εκδήλωση σηματοδότησε την πρώτη δημόσια αποτίμηση των αποτελεσμάτων της ελληνοϊταλικής συνεργασίας, η οποία έχει ως κύριο στόχο την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από την παράνομη διακίνηση. Η συνεργασία αυτή δεν περιορίζεται απλώς στον επαναπατρισμό αρχαιοτήτων, αλλά επεκτείνεται στην αποκατάσταση χιλιάδων σπασμένων τεκμηρίων, επιχειρώντας να ανασυνθέσει την ιστορία τους και να τα επαναφέρει στο αρχαιολογικό τους πλαίσιο.

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη υπενθύμισε ότι η συνεργασία ξεκίνησε επισήμως τον Ιούνιο του 2025, με την υπογραφή του Μνημονίου στην Αθήνα. Όπως ανέφερε, το μνημόνιο αφορά στην κοινή διαχείριση, τεκμηρίωση, συντήρηση και αποκατάσταση αρχαιοτήτων, κυρίως οστράκων, δηλαδή θραυσμάτων αγγείων που βρίσκονταν στην κατοχή των εκκαθαριστών της εταιρίας Robin Symes Ltd. Πρόκειται για περίπου 70.000 θραύσματα, τα οποία αποτελούν ένα τεράστιο παζλ που καλούνται να λύσουν οι ειδικοί.

Η υπόθεση Robin Symes: Μία από τις μεγαλύτερες διεθνείς υποθέσεις

Η υπόθεση του Βρετανού εμπόρου αρχαιοτήτων Robin Symes θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες διεθνείς υποθέσεις παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών των τελευταίων δεκαετιών. Η διερεύνησή της από την ελληνική πλευρά ξεκίνησε το 2006, μετά την επιχείρηση στη Σχοινούσα, και οδήγησε, έπειτα από συντονισμένες προσπάθειες 17 ετών, στον επαναπατρισμό εκατοντάδων αρχαιοτήτων. Τον Μάιο του 2023 επέστρεψαν στην Ελλάδα συνολικά 351 αντικείμενα, όπως αγάλματα, ειδώλια, γλυπτά, αγγεία, κοσμήματα και σκεύη, που χρονολογούνται από τους νεολιθικούς έως τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους. Μαζί τους επαναπατρίστηκαν και δεκάδες χιλιάδες μεμονωμένα θραύσματα, τα οποία σήμερα φιλοξενούνται και μελετώνται στα εργαστήρια του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης.

Από την πλευρά του, ο Ιταλός υπουργός Πολιτισμού Alessandro Giuli χαρακτήρισε το εγχείρημα αποτέλεσμα μιας σύνθετης κοινής επιχείρησης ανάμεσα στις δύο χώρες. Σημείωσε ότι η πρόοδος που έχει επιτευχθεί επιβεβαιώνει τόσο την αξία της συνεργασίας όσο και την ανάγκη να συνεχιστεί η εργασία για την πλήρη αποκατάσταση του υλικού. Ο ίδιος συνέδεσε μάλιστα ανοιχτά τη σημερινή συνεργασία με τη διεθνή συζήτηση για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών στις χώρες προέλευσής τους, αναφέροντας χαρακτηριστικά ότι εύχεται η ελληνοϊταλική συνεργασία να αποτελέσει παράδειγμα για τους Βρετανούς φίλους τους, σε σχέση με τα Γλυπτά του Παρθενώνα.

Θραύσματα αγγείων σε κουτιά σαπουνιών και αποστολή τους ως δώρα

Το μέγεθος της καταστροφής που άφησε πίσω της η αρχαιοκαπηλία αποκαλύφθηκε μόνο όταν άνοιξαν τα κιβώτια με το κατασχεμένο υλικό. Όταν οι ειδικοί ξεκίνησαν να καταγράφουν και να εξετάζουν τα αντικείμενα, διαπίστωσαν όχι μόνο τον τεράστιο όγκο του υλικού αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτό είχε διακινηθεί και αποθηκευτεί. Όπως περιέγραψε η γενική γραμματέας Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου, τον Ιούλιο του 2023 έφτασαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης πέντε κιβώτια που περιείχαν περίπου 300 μικρότερα κουτιά γεμάτα θραύσματα αγγείων. Όταν άνοιξαν λίγους μήνες αργότερα, η εικόνα προκάλεσε έντονη ανησυχία. Οι αρχαιότητες δεν συνοδεύονταν από ανασκαφικά στοιχεία, αλλά από ημερομηνίες και σημειώσεις με προσπάθειες ταύτισής τους. Ήταν τοποθετημένες ακόμη και μέσα σε κουτάκια σαπουνιών από ξενοδοχεία, ενώ ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσε μία κάρτα που συνόδευε όστρακα τα οποία είχαν σταλεί ως χριστουγεννιάτικο δώρο.

Η εικόνα αυτή ανέδειξε όχι μόνο την έκταση της παράνομης διακίνησης αλλά και τη βίαιη αποκοπή των αντικειμένων από το αρχαιολογικό τους περιβάλλον, απώλεια που στερεί από τα ευρήματα κρίσιμες πληροφορίες για την προέλευση και τη χρήση τους. Παρά τη δυσκολία του εγχειρήματος, τα πρώτα αποτελέσματα θεωρούνται ιδιαίτερα ενθαρρυντικά. Μέχρι σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί πέντε κοινές συναντήσεις εργασίας στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και μέσα από τη συστηματική ταξινόμηση και ανασύνθεση έχουν ήδη αποκατασταθεί περισσότερα από 70 αγγεία.

Η διευθύντρια του μουσείου Αναστασία Γκαδόλου τόνισε ότι η συστηματική μελέτη, τεκμηρίωση και ανασύνθεση του κατασχεμένου αρχαιολογικού υλικού ανέδειξε όχι μόνο την εξαιρετική επιστημονική και ιστορική του αξία αλλά και τη δύναμη της συνεργασίας ανάμεσα σε επιστήμονες, συντηρητές και υπηρεσίες των δύο χωρών. Από τις εργασίες της κοινής ομάδας έχει ήδη αρχίσει να αναδεικνύεται και η ιδιαίτερη αρχαιολογική αξία του υλικού, με την αναγνώριση αγγείων υψηλής ποιότητας και τη σταδιακή ανασύνθεση αντικειμένων. Ο επικεφαλής της ιταλικής υπηρεσίας προστασίας πολιτιστικής κληρονομιάς Luigi La Rocca ανέφερε ότι ήδη από την πρώτη επιστημονική επεξεργασία προέκυψαν ευρήματα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς κατέστη δυνατή η εκτίμηση της εξαιρετικά υψηλής ποιότητας των κεραμικών, τα οποία σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να αποδοθούν σε σημαντικούς δημιουργούς της αττικής αγγειογραφίας. Το Μνημόνιο παρατείνεται πλέον έως τον Μάρτιο του 2027, με στόχο να ολοκληρωθεί η ταυτοποίηση, η συντήρηση και η απόδοση του υλικού στις δύο χώρες.