Επιστροφή του «Εφήβου» στην πλατεία Αγίου Σώστη

Μετά από μια μακρά περίοδο απουσίας που διήρκεσε 23 χρόνια, το εμβληματικό γλυπτό «Έφηβος» του γλύπτη Θανάση Απάρτη επανήλθε στον δημόσιο χώρο της Αθήνας. Ο Δήμος Αθηναίων προχώρησε στην τοποθέτησή του στην πλατεία Αγίου Σώστη, σηματοδοτώντας την επιστροφή ενός έργου με βαθιές ιστορικές και συμβολικές ρίζες. Πρόκειται για ένα ανδρικό γυμνό ύψους 2,50 μέτρων, το οποίο φιλοτέχνησε ο Θανάσης Απάρτης (Σμύρνη, 1899 – Αθήνα, 1972) το 1940 και χυτεύθηκε στο περίφημο χυτήριο Alexis Rudier στο Παρίσι, γεγονός που προσδίδει στο έργο ιδιαίτερη καλλιτεχνική αξία.

Η εγκατάσταση του γλυπτού στη νέα του θέση πραγματοποιήθηκε χθες, έπειτα από μια διαδρομή γεμάτη μετακινήσεις και περιπέτειες. Η επιλογή της πλατείας Αγίου Σώστη δεν είναι τυχαία· συνδέεται άρρηκτα με τη συλλογική μνήμη των πρώην κατοίκων του προσφυγικού συνοικισμού του Πολυγώνου, οι οποίοι μετεγκαταστάθηκαν στην περιοχή αυτή κατά τη δεκαετία του 1960. Η απόφαση αυτή αντανακλά την επιθυμία της τοπικής κοινωνίας να διατηρήσει ζωντανή την ιστορική της ταυτότητα μέσα από την τέχνη.

Ο δήμαρχος Αθηναίων, Χάρης Δούκας, σε δήλωσή του τόνισε τη σημασία της επιστροφής του έργου: «Ο “Έφηβος” ανήκει ξανά στην καθημερινότητα της πόλης. Δίπλα στους ανθρώπους της. Γύρω του γράφτηκαν οι ιστορίες μιας ολόκληρης γειτονιάς. Η διαδρομή του έργου υπήρξε δύσκολη, με μετακινήσεις, φθορές, χρόνια φύλαξης και αναμονής». Στη συνέχεια, πρόσθεσε: «Ως δημοτική Αρχή, αναγνωρίσαμε τον δεσμό αυτής της γειτονιάς με το έργο, ακούσαμε τους κατοίκους και προχωρήσαμε στην επανατοποθέτησή του στην πλατεία Αγίου Σώστη. Ευχαριστώ τις υπηρεσίες του δήμου, τους συντηρητές και όλους όσοι εργάστηκαν. Και ιδιαίτερα τους κατοίκους που επέμειναν όλα αυτά τα χρόνια. Γιατί η μνήμη της Αθήνας αξίζει να έχει θέση στις πλατείες μας».

Η ιστορία του «Εφήβου» ξεκινά το 1939, όταν ο καλλιτέχνης παρουσίασε στην Αθήνα μια γύψινη μελέτη του έργου. Η τότε κυβέρνηση παρήγγειλε την εκτέλεσή του σε μπρούντζο, με σκοπό να αποτελέσει μνημείο της ελληνικής νεότητας. Αρχικά, είχε προβλεφθεί η τοποθέτησή του στη λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας, ωστόσο τελικά εγκαταστάθηκε στο αλσύλλιο της οδού Μουστοξύδη, μπροστά από τη Σχολή Ευελπίδων. Εκεί, το γλυπτό συνδέθηκε στενά με τη ζωή των Ευελπίδων αλλά και με την καθημερινότητα των κατοίκων του Πολυγώνου, ιδιαίτερα εκείνων του προσφυγικού συνοικισμού, γνωστού ως Παλαιό Πολύγωνο. Η σχέση αυτή διατηρήθηκε ακόμη και μετά τη μετεγκατάσταση των κατοίκων σε νέες κατοικίες στον Νέο Κόσμο, γύρω από την πλατεία Αγίου Σώστη, τη δεκαετία του 1960.

Κατά τη δεκαετία του 1980, με τη μεταφορά της Σχολής Ευελπίδων στη Βάρη και τη διαμόρφωση του οδικού κόμβου στην οδό Μουστοξύδη, το γλυπτό μεταφέρθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη. Το 1988, ο τότε δήμαρχος Αθηναίων, Μιλτιάδης Έβερτ, τοποθέτησε τον «Έφηβο» στη συμβολή των οδών Αρδηττού και Αθανασίου Διάκου, κοντά στον Ιερό Ναό της Αγίας Φωτεινής. Πέντε χρόνια αργότερα, το 1993, με την έναρξη των εργασιών για την κατασκευή του τραμ, το έργο απομακρύνθηκε προσωρινά και μεταφέρθηκε σε χώρο φύλαξης του Δήμου Αθηναίων, προκειμένου να συντηρηθεί και να αποκατασταθούν οι φθορές που είχε υποστεί από βανδαλισμούς.

Η συντήρηση και η επανατοποθέτησή του καθυστέρησαν για χρόνια, κατά τη διάρκεια των οποίων διατυπώθηκαν διαφορετικά αιτήματα. Η Σχολή Ευελπίδων επιθυμούσε να φιλοξενήσει το γλυπτό στις εγκαταστάσεις της στη Βάρη, ενώ οι πρώην κάτοικοι του προσφυγικού συνοικισμού του Πολυγώνου ζητούσαν επίμονα την τοποθέτησή του στην πλατεία Αγίου Σώστη, καθώς ο «Έφηβος» αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της συλλογικής τους μνήμης, συνδεδεμένο με τα παιδικά τους χρόνια και τη ζωή στην παλιά τους γειτονιά. Παρά τις προηγούμενες αποφάσεις για επανατοποθέτηση στην περιοχή της Αρδηττού, η επιστροφή του έργου στο σημείο εκείνο δεν κατέστη δυνατή, εξαιτίας διαδοχικών καθυστερήσεων και διαφορετικών προτάσεων για τη χωροθέτησή του.

Λαμβάνοντας υπόψη την ιστορία του έργου, τις διαδοχικές μετακινήσεις του και τον ισχυρό δεσμό του με τους πρώην κατοίκους του Πολυγώνου, η Διεύθυνση Σχεδίου Πόλεως και Αστικού Περιβάλλοντος του Δήμου Αθηναίων πρότεινε την τοποθέτηση του πρωτότυπου γλυπτού στην πλατεία Αγίου Σώστη. Η πρόταση εγκρίθηκε από το Δημοτικό Συμβούλιο και, μετά την τοποθέτησή του, το έργο συντηρήθηκε εκ νέου, με στόχο την ανάδειξη και τη διατήρησή του. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι οπές που διακρίνονται στον κορμό του «Εφήβου» και στη μαρμάρινη βάση του, οι οποίες χρονολογούνται από τα Δεκεμβριανά, διατηρήθηκαν ως ιστορικά τεκμήρια. Αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της διαδρομής του γλυπτού στον χρόνο και μαρτυρούν τη σύνδεσή του με την ιστορία της πόλης.