Παρά τη βελτίωση που καταγράφεται στα δημόσια έσοδα, η φοροδιαφυγή εξακολουθεί να αποτελεί δομικό χαρακτηριστικό της ελληνικής οικονομίας, αποκαλύπτοντας μια βαθιά απόκλιση ανάμεσα στη δηλωμένη και την πραγματική οικονομική δραστηριότητα. Τα χαμηλά εισοδήματα που εμφανίζονται σε ευρύ φάσμα επαγγελματικών κλάδων, σε συνδυασμό με το υψηλό ποσοστό επιχειρήσεων που δηλώνουν ζημιές, εντείνουν τον προβληματισμό για την αξιοπιστία της φορολογικής εικόνας της αγοράς.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι χιλιάδες επαγγελματίες εμφανίζονται να επιβιώνουν με ετήσια εισοδήματα λίγων χιλιάδων ευρώ, ενώ σε ολόκληρους κλάδους η δήλωση ζημιών τείνει να αποτελεί τον κανόνα και όχι την εξαίρεση. Η εικόνα αυτή δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά με όρους οικονομικής δυσπραγίας, αλλά παραπέμπει σε εκτεταμένη απόκρυψη εισοδημάτων και σε μια παράλληλη οικονομία που λειτουργεί εκτός θεσμικού πλαισίου.
Παραοικονομία πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο
Σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος, το μέγεθος της παραοικονομίας στη χώρα εξακολουθεί να υπερβαίνει τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αποτελώντας μία από τις βασικές στρεβλώσεις του παραγωγικού μοντέλου. Η διατήρηση αυτής της κατάστασης περιορίζει τα δημόσια έσοδα και ταυτόχρονα υπονομεύει τη φορολογική δικαιοσύνη, καθώς επιβαρύνει δυσανάλογα όσους δηλώνουν πλήρως τα εισοδήματά τους.
Το φαινόμενο εντοπίζεται κυρίως σε τομείς όπου κυριαρχούν μικρές επιχειρήσεις και αυτοαπασχολούμενοι, με έντονη χρήση μετρητών στις συναλλαγές. Η δομή αυτή διευκολύνει την απόκρυψη εισοδημάτων και δημιουργεί μια συστηματικά παραμορφωμένη εικόνα της οικονομικής δραστηριότητας.
Τα στοιχεία της φορολογικής διοίκησης
Ιδιαίτερα αποκαλυπτικά είναι τα δεδομένα της φορολογικής διοίκησης. Σε πολλές περιπτώσεις, τα δηλωμένα καθαρά κέρδη αντιστοιχούν μόλις στο 6% των ακαθάριστων εσόδων, ενώ το μέσο δηλωθέν εισόδημα διαμορφώνεται στα 3.655 ευρώ ετησίως. Πρόκειται για επίπεδα που δύσκολα συμβαδίζουν με την πραγματική οικονομική επιβίωση των επαγγελματιών.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο έντονη σε συγκεκριμένους κλάδους. Το 68% των ιδιοκτητών μπαρ δηλώνει ζημιές, όπως και το 53% των εστιατορίων, το 59% των κομμωτηρίων και το 50% των συνεργείων αυτοκινήτων. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου δηλώνονται κέρδη, αυτά κινούνται σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα, συνήθως μεταξύ 5.000 και 10.000 ευρώ ετησίως.
Η τεχνολογία περιορίζει αλλά δεν εξαλείφει το φαινόμενο
Τα τελευταία χρόνια, η αύξηση των φορολογικών εσόδων αποδίδεται σε σημαντικό βαθμό στην ενίσχυση των ηλεκτρονικών συναλλαγών και στη διασύνδεση των ταμειακών μηχανών με τα πληροφοριακά συστήματα της φορολογικής διοίκησης. Η ψηφιοποίηση των διαδικασιών και η εντατικοποίηση των ελέγχων έχουν περιορίσει ορισμένες μορφές φοροδιαφυγής.
Ωστόσο, οι παρεμβάσεις αυτές δεν επαρκούν από μόνες τους για την πλήρη αντιμετώπιση του προβλήματος. Η πολυπλοκότητα του φορολογικού συστήματος και η γραφειοκρατία εξακολουθούν να λειτουργούν αποτρεπτικά για τη συμμόρφωση, ιδιαίτερα για μικρές επιχειρήσεις και ελεύθερους επαγγελματίες.
Το κόστος των φοροαπαλλαγών
Παράλληλα, στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκεται και το ζήτημα των φοροαπαλλαγών. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες με τον μεγαλύτερο αριθμό εξαιρέσεων και ειδικών καθεστώτων, τα οποία συχνά χαρακτηρίζονται από περιορισμένη διαφάνεια και αμφίβολη αποτελεσματικότητα.
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, το ύψος των φοροαπαλλαγών έφθασε το 2024 τα 22,88 δισ. ευρώ, αυξημένο κατά 4,06 δισ. ευρώ σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Εάν τα ποσά αυτά δεν υφίσταντο, τα δημόσια έσοδα θα μπορούσαν να προσεγγίσουν τα 96,5 δισ. ευρώ, δημιουργώντας σαφώς μεγαλύτερα περιθώρια για κοινωνικές και αναπτυξιακές πολιτικές.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη επισημάνει την ανάγκη δημιουργίας ενός μόνιμου μηχανισμού αξιολόγησης των φοροαπαλλαγών, ώστε να περιοριστούν οι στρεβλώσεις και να ενισχυθεί η διαφάνεια του συστήματος.
Η συνολική εικόνα αναδεικνύει ότι το πρόβλημα της φοροδιαφυγής δεν είναι μόνο δημοσιονομικό, αλλά βαθιά διαρθρωτικό. Η αντιμετώπισή του απαιτεί συνδυασμό τεχνολογικών εργαλείων, θεσμικών μεταρρυθμίσεων και πολιτικής βούλησης, ώστε να αποκατασταθεί η ισορροπία μεταξύ φορολογικής επιβάρυνσης και πραγματικής οικονομικής δραστηριότητας.
