Το δημοσίευμα του BBC Türkçe για τη νέα ένταση στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο επιχειρεί να εμφανίσει την αντιπαράθεση Ελλάδας - Τουρκίας ως μια αλυσίδα εκατέρωθεν κινήσεων, αντιδράσεων και καχυποψίας. Στην πρώτη ανάγνωση, το κείμενο δείχνει να κρατά αποστάσεις. Καταγράφει θέσεις, παραθέτει επιχειρήματα και παρουσιάζει το κλίμα μετά τη συνάντηση Ερντογάν - Μητσοτάκη στην Άγκυρα ως εύθραυστο.
Η ουσία, όμως, είναι διαφορετική. Πίσω από τη δημοσιογραφική επίφαση ισορροπίας, το άρθρο αφήνει σχεδόν ανέγγιχτο τον κεντρικό πυρήνα της τουρκικής επιχειρηματολογίας. Το ζήτημα δεν είναι η καταγραφή της τουρκικής θέσης. Η παρουσίασή της ως περίπου αυτονόητης, λογικής και νομικά βάσιμης, χωρίς αντίστοιχη ανάδειξη του ελληνικού πλαισίου, δημιουργεί σοβαρό πρόβλημα ενημέρωσης.
Η ανάλυση παραλείπει ή υποβαθμίζει κρίσιμα δεδομένα: το casus belli της Τουρκίας απέναντι στην Ελλάδα, την κατοχή στην Κύπρο, το τουρκολιβυκό μνημόνιο, τις παραβιάσεις στο Αιγαίο, τις υπερπτήσεις, τις παρενοχλήσεις και τη συστηματική αναθεωρητική στρατηγική της Άγκυρας. Έτσι, ο αναγνώστης οδηγείται σε μια ψευδή εικόνα συμμετρίας, σαν να πρόκειται για δύο ισοδύναμες πλευρές που απλώς διαφωνούν.
Στην πραγματικότητα, στο Αιγαίο δεν συγκρούονται δύο απλές «αναγνώσεις» του ίδιου ζητήματος. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η υπεράσπιση κυριαρχικών δικαιωμάτων. Από την άλλη, η διαρκής αμφισβήτησή τους από μια δύναμη που διευρύνει συστηματικά τις αξιώσεις της.
Η τουρκική αφήγηση περί «ελληνικής δυσφήμησης»
Το πρώτο επιχείρημα που αναπαράγει το BBC Türkçe είναι η τουρκική θέση ότι η Ελλάδα επιχειρεί να εμφανίσει την Τουρκία ως επιθετική δύναμη στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, με στόχο να επιβαρύνει τις σχέσεις της Άγκυρας με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Πρόκειται για κλασική τεχνική της τουρκικής διπλωματικής ρητορικής. Η χώρα που απειλεί, παρενοχλεί, αμφισβητεί κυριαρχικά δικαιώματα και επιχειρεί να δημιουργήσει τετελεσμένα εμφανίζεται ως θύμα ελληνικής επικοινωνιακής εκστρατείας. Η Ελλάδα, σε αυτή την ανάγνωση, παρουσιάζεται ως δύναμη που κατασκευάζει την εικόνα της τουρκικής επιθετικότητας.
Η πραγματικότητα είναι απλή και θεμελιώδης. Η Τουρκία δεν χρειάζεται να «παρουσιαστεί» ως επιθετική. Έχει διαμορφώσει μόνη της αυτή την εικόνα μέσα από τη σταθερή πολιτική της. Από το 1995 διατηρεί ενεργή απειλή πολέμου εναντίον της Ελλάδας σε περίπτωση άσκησης του νόμιμου δικαιώματος επέκτασης των χωρικών υδάτων στο Αιγαίο.
Το casus belli δεν είναι επικοινωνιακό εύρημα της Αθήνας. Είναι επίσημη τουρκική θέση. Όταν ένα διεθνές μέσο παρουσιάζει την ενόχληση της Άγκυρας ως εύλογη αντίδραση, χωρίς να τοποθετεί στο κέντρο της ανάλυσης αυτή την απειλή πολέμου εναντίον κράτους-μέλους της Ε.Ε. και του ΝΑΤΟ, τότε η εικόνα που παράγεται είναι βαθιά στρεβλή.
Αντίστοιχα προβληματική είναι η παρουσίαση της τουρκικής θέσης για τη στρατιωτικοποίηση των νησιών. Το BBC Türkçe προβάλλει την επίκληση της Άγκυρας στη Συνθήκη της Λωζάννης και στη Συνθήκη των Παρισίων, αφήνοντας να αιωρείται ότι η Ελλάδα παραβιάζει ένα καθαρό νομικό καθεστώς.
Αυτό είναι μισό επιχείρημα. Και τα μισά επιχειρήματα, όταν προβάλλονται χωρίς το αναγκαίο πλαίσιο, καταλήγουν σε προπαγανδιστική λειτουργία. Η ελληνική θέση δεν αρνείται τη σημασία των συνθηκών. Υπογραμμίζει ότι η ασφάλεια των νησιών δεν εξετάζεται σε κενό πραγματικότητας.
Απέναντι στα ελληνικά νησιά υπάρχει η μεγαλύτερη αποβατική δύναμη της Τουρκίας. Υπάρχει ενεργή απειλή πολέμου. Υπάρχει η τραυματική εμπειρία της Κύπρου. Υπάρχει συνεχής τουρκική αμφισβήτηση δικαιωμάτων και αρμοδιοτήτων. Υπό αυτές τις συνθήκες, η Ελλάδα επικαλείται το φυσικό και νόμιμο δικαίωμα αυτοάμυνας, όπως προβλέπεται στο άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ.
Η αποσύνδεση της άμυνας των νησιών από το περιβάλλον απειλής παράγει τεχνητή ουδετερότητα. Εξισώνει την τουρκική απειλή με την ελληνική αποτροπή και παρουσιάζει το θύμα της απειλής ως πιθανό παραβάτη.
Η κανονικοποίηση της «Γαλάζιας Πατρίδας»
Το δεύτερο κρίσιμο πρόβλημα του άρθρου αφορά τη συνολική παρουσίαση της τουρκικής στρατηγικής ως απλής απάντησης σε ελληνικές κινήσεις. Το BBC Türkçe εμφανίζει την ένταση ως μια ανταλλαγή ενεργειών: η Αθήνα κάνει μια κίνηση, η Άγκυρα απαντά, στη συνέχεια η Ελλάδα αντιδρά.
Η εικόνα αυτή κατασκευάζει συμμετρία. Υποβάλλει την εντύπωση ότι δύο πλευρές διολισθαίνουν σε ένταση λόγω έλλειψης αυτοσυγκράτησης. Η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η Τουρκία δεν περιορίζεται σε αντιδράσεις. Διευρύνει διαρκώς την ατζέντα της.
Η Αθήνα αναγνωρίζει ως βασική διαφορά προς συζήτηση την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών. Η Άγκυρα ανοίγει πολλαπλά ζητήματα: αποστρατιωτικοποίηση, «γκρίζες ζώνες», δικαιώματα νησιών, εναέριο χώρο, θαλάσσιες έρευνες, αλιεία, Κύπρο, ακόμη και εσωτερικές ρυθμίσεις θαλάσσιου σχεδιασμού.
Η τουρκική στρατηγική λειτουργεί με σταθερή μεθοδολογία. Πρώτα δημιουργεί αμφισβήτηση. Στη συνέχεια την παρουσιάζει ως «διαφορά». Έπειτα ζητά διαπραγμάτευση επί αυτής. Όταν η Ελλάδα αρνείται να νομιμοποιήσει τη μονομερή αξίωση, η Αθήνα εμφανίζεται ως αδιάλλακτη.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η παρουσίαση της λεγόμενης «Γαλάζιας Πατρίδας». Το άρθρο εμφανίζει την τουρκική νομοθετική πρωτοβουλία για τις θαλάσσιες ζώνες ως τεχνοκρατικό εργαλείο εσωτερικού δικαίου, σχεδιασμένο δήθεν να ρυθμίσει αρμοδιότητες και κενά.
Η αποσιώπηση είναι σοβαρή. Η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν είναι ουδέτερη νομική άσκηση. Είναι πολιτικό δόγμα αναθεωρητικής ισχύος. Αποτυπώνει μια αντίληψη που αντιμετωπίζει το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο όχι με βάση το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, αλλά ως πεδίο προβολής δύναμης.
Η Ελλάδα έχει επανειλημμένα αντιδράσει σε τουρκικές χαρτογραφήσεις και διεκδικήσεις που επιχειρούν να ιδιοποιηθούν περιοχές ελληνικής δικαιοδοσίας. Όταν ένα τέτοιο δόγμα παρουσιάζεται ως διοικητική τακτοποίηση, η αναθεωρητική πολιτική παύει να εμφανίζεται ως απειλή και μετατρέπεται σε «κανονική» κρατική ρύθμιση.
Ανάλογη είναι και η μεταχείριση του αφηγήματος περί δεκάδων ή εκατοντάδων νησιών, νησίδων και σχηματισμών στο Αιγαίο. Η τουρκική ανάγνωση το εμφανίζει ως ελληνική υπερβολή ή πανικό απέναντι σε ένα νομοσχέδιο που υποτίθεται ότι δεν εγείρει νέες αξιώσεις κυριαρχίας.
Το ζήτημα όμως δεν εξαντλείται σε έναν αριθμό. Η ουσία βρίσκεται στη διαχρονική καλλιέργεια αμφισβήτησης κυριαρχίας από την Άγκυρα, με δηλώσεις, χάρτες, NAVTEX, παρενοχλήσεις πλοίων και θεωρίες περί «γκρίζων ζωνών». Το ελληνικό πρόβλημα δεν είναι αν ο αριθμός θα καταγραφεί σε ένα άρθρο νόμου. Είναι η μέθοδος με την οποία η Τουρκία μετατρέπει μονομερείς αξιώσεις σε αντικείμενο δήθεν θεμιτής διαπραγμάτευσης.
Οι αποσιωπήσεις που αλλάζουν όλο το πλαίσιο
Το επεισόδιο με το Ocean Link είναι ενδεικτικό της ίδιας λογικής. Σύμφωνα με ελληνικά δημοσιεύματα, τουρκική πυραυλάκατος παρενόχλησε μέσω ασυρμάτου πλοίο που πραγματοποιούσε εργασίες πόντισης καλωδίου μεταξύ Κω και Αστυπάλαιας, υποστηρίζοντας ότι βρισκόταν σε περιοχή τουρκικής δικαιοδοσίας. Ελληνική φρεγάτα απάντησε ότι το πλοίο ήταν εκτός τουρκικής δικαιοδοσίας και οι εργασίες συνεχίστηκαν.
Το BBC Türkçe το παρουσιάζει ως ακόμη μία θαλάσσια τριβή. Η ουσία όμως είναι βαρύτερη. Δεν πρόκειται για απλή παρεξήγηση. Πρόκειται για προσπάθεια της Τουρκίας να μετατρέψει τεχνικές και οικονομικές δραστηριότητες σε πεδίο κυριαρχικής διαπραγμάτευσης.
Ένα καλώδιο οπτικών ινών δεν συνιστά απειλή. Η πόντισή του δεν είναι πολεμική ενέργεια. Όταν όμως η Άγκυρα απαιτεί άδεια σε περιοχή όπου η Ελλάδα δεν αναγνωρίζει τουρκική δικαιοδοσία, εφαρμόζει στην πράξη το αναθεωρητικό της αφήγημα.
Παρόμοια προβληματική είναι και η παρουσίαση του αλιευτικού ζητήματος. Το άρθρο μεταφέρει την τουρκική θέση ότι οι ελληνικοί αλιευτικοί χάρτες δημιουργούν «φανταστικά» θαλάσσια όρια και στερούνται ισχύος. Έτσι, η τουρκική αμφισβήτηση εμφανίζεται σαν νόμιμη ένσταση απέναντι σε ελληνική αυθαιρεσία.
Η ελληνική ανάγνωση είναι ευρύτερη. Το θέμα δεν αφορά απλώς την αλιεία. Αφορά κυριαρχικά δικαιώματα, εφαρμογή του δικαίου της θάλασσας και προστασία ευρωπαϊκών συνόρων. Η Ελλάδα έχει ζητήσει ευρωπαϊκή παρέμβαση για παράνομη αλιεία και για πρακτικές αμφισβήτησης ελληνικών δικαιωμάτων από τουρκικά αλιευτικά στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Τουρκία, όταν χαρακτηρίζει «ανύπαρκτα» τα ελληνικά ή ευρωπαϊκά όρια, δεν κάνει απλώς νομική παρατήρηση. Συνεχίζει την ίδια στρατηγική απόρριψης κάθε ρύθμισης που δεν εντάσσεται στο δικό της μοντέλο θαλάσσιας κυριαρχίας.
Η μεγαλύτερη αδυναμία του άρθρου, ωστόσο, βρίσκεται στις αποσιωπήσεις. Καμία σοβαρή ανάλυση για το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο δεν μπορεί να παρακάμπτει την Κύπρο. Η Κυπριακή Δημοκρατία παραμένει διαιρεμένη από το 1974, μετά την τουρκική εισβολή, με το κατεχόμενο βόρειο τμήμα να αναγνωρίζεται μόνο από την Άγκυρα.
Αυτή η πραγματικότητα δεν είναι δευτερεύουσα λεπτομέρεια. Είναι θεμέλιο της ελληνικής και κυπριακής αντίληψης για την τουρκική απειλή. Η παράκαμψή της απονευρώνει ολόκληρη τη συζήτηση.
Αντίστοιχα, δεν μπορεί να υποβαθμίζεται το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεωρήσει ότι η συμφωνία Τουρκίας - Λιβύης για τις θαλάσσιες ζώνες παραβιάζει το διεθνές δίκαιο και θίγει δικαιώματα τρίτων κρατών. Η θέση αυτή στηρίζει ευθέως τις ελληνικές αντιρρήσεις.
Ούτε μπορεί να αναλύεται η ένταση χωρίς αναφορά σε παραβιάσεις, υπερπτήσεις, παρενοχλήσεις πλοίων και επιχειρησιακή πίεση στο Αιγαίο. Οι ελληνικές στρατιωτικές αρχές καταγράφουν παραβιάσεις ελληνικών χωρικών υδάτων από τουρκικά ναυτικά, ακτοφυλακής και αλιευτικά σκάφη, με τις σχετικές αναφορές να διαβιβάζονται στο Υπουργείο Εξωτερικών.
Η αποσιώπηση αυτού του πλαισίου δεν είναι τεχνική ατέλεια. Είναι ο τρόπος με τον οποίο η δήθεν ουδέτερη παρουσίαση μετατοπίζει το βάρος υπέρ της τουρκικής αφήγησης.
Το BBC Türkçe δεν χρειάζεται να γράψει ρητά ότι η Τουρκία έχει δίκιο και η Ελλάδα άδικο. Η μέθοδος είναι πιο διακριτική και γι’ αυτό πιο αποτελεσματική. Παρουσιάζει τις τουρκικές θέσεις ως συνεκτικές, σοβαρές και περίπου φυσιολογικές, ενώ τα ελληνικά επιχειρήματα εμφανίζονται αποσπασματικά, αμυντικά ή ελλιπή.
Έτσι οικοδομείται το προσωπείο της ουδετερότητας. Όχι με κραυγαλέα προπαγάνδα, αλλά με επιλεκτικό πλαίσιο. Όχι με απροκάλυπτα ψεύδη, αλλά με μισές αλήθειες. Όχι με ανοιχτή στράτευση, αλλά με μια ισορροπία που εξισώνει τον αναθεωρητισμό με την άμυνα, την απειλή με την αποτροπή, την αμφισβήτηση με το κυριαρχικό δικαίωμα.
Στο Αιγαίο δεν υπάρχει μια απλή παρεξήγηση δύο γειτονικών χωρών. Υπάρχει μια σταθερή τουρκική στρατηγική που επιχειρεί να αναδιαμορφώσει πολιτικά, νομικά και πρακτικά το πλαίσιο κυριαρχίας και δικαιοδοσίας. Όταν ένα διεθνές μέσο παρουσιάζει αυτή τη στρατηγική ως φυσιολογική ακολουθία αντιδράσεων, δεν ενημερώνει ουδέτερα. Συμβάλλει στην κανονικοποίηση του τουρκικού αφηγήματος.
Το άρθρο του BBC Türkçe είναι, επομένως, κάτι περισσότερο από ελλιπές. Είναι επικίνδυνα βολικό για την Άγκυρα. Αφήνει τον αναγνώστη με την εντύπωση ότι η Τουρκία απλώς υπερασπίζεται θέσεις και ότι η Ελλάδα αντιδρά υπερβολικά.
Η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η Ελλάδα δεν ζητά αλλαγή του status quo στο Αιγαίο. Η Τουρκία είναι εκείνη που το αμφισβητεί. Όποιος αποκρύπτει αυτή τη διαφορά, δεν κρατά ίσες αποστάσεις. Κρατά αποστάσεις από την αλήθεια.
