Γεννήσεις εκτός γάμου: Ο παγκόσμιος χάρτης που αποτυπώνει τη νέα δομή της οικογένειας και τα ποσοστά ανά χώρα
Η μορφή της οικογένειας μεταβάλλεται με ταχύτητα σε πολλές περιοχές του πλανήτη. Η απόκτηση παιδιού δεν ακολουθεί πλέον, σε σημαντικό αριθμό χωρών, τον παραδοσιακό χρονικό άξονα του γάμου. Η σύναψη γάμου μετατίθεται χρονικά, παραλείπεται ή αντικαθίσταται από εναλλακτικές μορφές συμβίωσης. Τα ποσοστά γεννήσεων εκτός γάμου καταγράφουν μια εκτεταμένη κοινωνική και πολιτισμική μεταβολή που υπερβαίνει τα στενά δημογραφικά δεδομένα.
Τα στοιχεία προέρχονται από πρόσφατες βάσεις δεδομένων διεθνών οργανισμών, όπως ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης και η Eurostat, καθώς και από εθνικές στατιστικές υπηρεσίες. Αφορούν το ποσοστό των γεννήσεων εκτός γάμου επί του συνολικού αριθμού γεννήσεων ανά χώρα τα τελευταία διαθέσιμα έτη.
Στην πρώτη θέση παγκοσμίως βρίσκεται η Κολομβία με 87%. Ακολουθούν η Χιλή με 78,1%, η Κόστα Ρίκα με 74% και το Μεξικό με 73,7%. Στη Λατινική Αμερική η τεκνοποίηση εκτός γάμου έχει εδραιωθεί επί δεκαετίες ως κοινωνικά αποδεκτή πρακτική, ενώ η σταθερή συμβίωση χωρίς γάμο αναγνωρίζεται ως πλήρης οικογενειακή μορφή. Ο γάμος επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από οικονομικές παραμέτρους και δεν λειτουργεί ως αναγκαία προϋπόθεση για τη δημιουργία οικογένειας.
Στη Βόρεια Ευρώπη τα ποσοστά παραμένουν ιδιαίτερα υψηλά. Η Ισλανδία καταγράφει 69,4%, η Νορβηγία 61,2%, η Σουηδία 57,5% και η Δανία 54,7%. Η Σλοβενία φθάνει το 56,5%, η Εσθονία το 53,8% και το Βέλγιο το 52,4%. Στις κοινωνίες αυτές, η συμβίωση έχει αποκτήσει θεσμική ισοδυναμία με τον γάμο, ενώ το κράτος πρόνοιας διασφαλίζει ισότιμα δικαιώματα για τα παιδιά ανεξαρτήτως οικογενειακής κατάστασης των γονέων. Η γέννηση εκτός γάμου εντάσσεται στον κοινωνικό κανόνα.
Στη Δυτική και Νότια Ευρώπη τα ποσοστά διαμορφώνονται επίσης σε υψηλά επίπεδα. Η Πορτογαλία καταγράφει 59,5%, η Γαλλία 58,5% και η Ισπανία 50%. Στο Ηνωμένο Βασίλειο το ποσοστό ανέρχεται σε 47,6%, στην Τσεχία σε 47,1%, στις Κάτω Χώρες σε 42,1% και στη Σλοβακία σε 41,6%. Η Ιταλία εμφανίζει 40,5%, η Αυστρία 40% και το Λουξεμβούργο 39%. Στην Ιρλανδία το ποσοστό φθάνει το 38,4%, στη Λετονία το 37,3%, στη Ρουμανία το 33,9% και στη Γερμανία το 33,1%. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με τη μετατόπιση του γάμου σε μεγαλύτερες ηλικίες, τη διευρυμένη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας και την ενίσχυση της ατομικής αυτονομίας.
Στις αγγλόφωνες υπερπόντιες χώρες τα ποσοστά διαμορφώνονται σε ενδιάμεσα επίπεδα. Η Νέα Ζηλανδία καταγράφει 48,4%, οι Ηνωμένες Πολιτείες 40%, η Αυστραλία 39,9% και ο Καναδάς 29%. Στις περιπτώσεις αυτές, εκτός από τις μεταβολές στις κοινωνικές αντιλήψεις, επηρεάζουν και οι κοινωνικοοικονομικές ανισότητες, καθώς και η διαφοροποιημένη πρόσβαση σε σταθερή απασχόληση και κοινωνική προστασία.
Στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη παρατηρούνται σημαντικές αποκλίσεις. Η Βουλγαρία φθάνει το 59,7%, η Πολωνία το 28,7%, η Λιθουανία το 27,3%, η Κροατία το 26,1% και η Ουγγαρία το 24,4%. Στην Κύπρος το ποσοστό διαμορφώνεται στο 21,2%. Οι διαφοροποιήσεις αντανακλούν τη συνύπαρξη παραδοσιακών αντιλήψεων με τις σύγχρονες κοινωνικές εξελίξεις.
Στις χώρες με τα χαμηλότερα ποσοστά η τεκνοποίηση παραμένει στενά συνδεδεμένη με τον γάμο. Η Ελλάδα καταγράφει 9,7%, το Ισραήλ 8,6%, η Νότια Κορέα 4,7%, η Τουρκία 3,1% και η Ιαπωνία 2,4%. Οι πολιτισμικές και θρησκευτικές παραδόσεις διατηρούν τον γάμο στο επίκεντρο της οικογενειακής συγκρότησης, ενώ το κοινωνικό πλαίσιο κατευθύνει την τεκνοποίηση εντός γάμου.
Η περίπτωση της Ελλάδας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Παρά τη μείωση των γάμων και την καθιέρωση του συμφώνου συμβίωσης, η μεγάλη πλειονότητα των παιδιών γεννιέται από έγγαμα ζευγάρια. Το 9,7% σημαίνει ότι από το σύνολο των γεννήσεων σε ένα έτος, λιγότερες από μία στις δέκα αφορούν γονείς που δεν είχαν τελέσει γάμο κατά τον χρόνο γέννησης. Το ποσοστό αυτό περιλαμβάνει και ζευγάρια με σύμφωνο συμβίωσης ή μακροχρόνια σταθερή σχέση.
Οι γεννήσεις εκτός γάμου δεν ταυτίζονται με τη μονογονεϊκότητα. Σε μεγάλο αριθμό χωρών αφορούν σταθερά ζευγάρια που επιλέγουν να μη συνάψουν γάμο. Η νομική κατοχύρωση ίσων δικαιωμάτων για όλα τα παιδιά, ανεξαρτήτως οικογενειακής κατάστασης των γονέων, έχει μεταβάλει ριζικά το θεσμικό πλαίσιο σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες.
Τα διεθνή ποσοστά καταδεικνύουν ότι ο γάμος επαναπροσδιορίζεται ως θεσμός. Σε ορισμένες κοινωνίες έχει απολέσει τον χαρακτήρα προϋπόθεσης για τη γονεϊκότητα, ενώ σε άλλες διατηρεί κεντρική θέση στη δομή της οικογένειας. Ο παγκόσμιος χάρτης των γεννήσεων εκτός γάμου αποτυπώνει τις αξιακές ιεραρχήσεις, τις οικονομικές συνθήκες και τις ιστορικές παραδόσεις κάθε χώρας και καταγράφει τις πολλαπλές μορφές που λαμβάνει η οικογένεια στον 21ο αιώνα.
