Γκιουλέρ κατά Ελλάδας: Η Άγκυρα ανεβάζει τους τόνους σε Αιγαίο, Μεσόγειο και Κύπρο

Λίγες ημέρες πριν από την αναμενόμενη κατάθεση στην τουρκική Εθνοσυνέλευση του νομοσχεδίου για τις θαλάσσιες ζώνες, η Άγκυρα ανεβάζει επικίνδυνα την ένταση, επιχειρώντας να διαμορφώσει κλίμα πίεσης σε Αιγαίο, Ανατολική Μεσόγειο και Κύπρο. Το επίμαχο νομοσχέδιο, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα πληροφορίες, ενδέχεται να δώσει στον Ταγίπ Ερντογάν διευρυμένες αρμοδιότητες στο πλαίσιο της τουρκικής αντίληψης περί «Γαλάζιας Πατρίδας».

Η χρονική συγκυρία δεν είναι ουδέτερη. Η Τουρκία βρίσκεται αντιμέτωπη με οξεία εσωτερική πολιτική κρίση, οικονομική πίεση και αυξημένη περιφερειακή απομόνωση. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ηγεσία της επιλέγει να επαναφέρει με ένταση την αναθεωρητική ρητορική, στοχοποιώντας ευθέως την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ.

Ο υπουργός Άμυνας της Τουρκίας, Γιασάρ Γκιουλέρ, μιλώντας από το αρχηγείο της συνοριακής μονάδας Άρδα, στα ελληνοτουρκικά σύνορα, δήλωσε ότι η χώρα του δεν θα αποδεχθεί «τετελεσμένα» στο Αιγαίο, στη Μεσόγειο και στην Κύπρο. Παράλληλα, υποστήριξε ότι οι δραστηριότητες εξοπλισμού νησιών που, κατά την τουρκική ερμηνεία, θα έπρεπε να έχουν μη στρατιωτικό καθεστώς, δεν συμβαδίζουν με τις σχέσεις καλής γειτονίας, το πνεύμα της συμμαχίας και το διεθνές δίκαιο.

Η αναφορά του σε «μαξιμαλιστικές πρωτοβουλίες» φωτογραφίζει την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ, καθώς η Άγκυρα αντιμετωπίζει τις περιφερειακές συνεργασίες τους ως στρατηγικό περιορισμό των δικών της σχεδιασμών. Ο κ. Γκιουλέρ κατέληξε δηλώνοντας ότι η Τουρκία δεν θα μείνει αδιάφορη απέναντι σε καμία ενέργεια που, κατά την τουρκική πλευρά, θίγει κυριαρχικά δικαιώματα, ασφάλεια και συμφέροντα στις θάλασσες.

Η απάντηση της Αθήνας και το τέλος της ψευδαίσθησης των «ήρεμων νερών»

Η Αθήνα απάντησε άμεσα μέσω πηγών του υπουργείου Εθνικής Άμυνας, υπογραμμίζοντας ότι η Ελλάδα ασκεί τα κυριαρχικά της δικαιώματα με πλήρη προσήλωση στο Διεθνές Δίκαιο και δεν αποδέχεται αναθεωρητικές ή αυθαίρετες ερμηνείες που επιχειρούν να μετατραπούν σε πολιτικά τετελεσμένα.

Οι ίδιες πηγές έστειλαν σαφές μήνυμα αποτροπής, τονίζοντας ότι οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις διατηρούν αδιάλειπτα υψηλό επίπεδο επιχειρησιακής ετοιμότητας και αποτρεπτικής ισχύος, προασπίζοντας την εθνική κυριαρχία και την εθνική ασφάλεια.

Η δήλωση Γκιουλέρ ήρθε σε μια περίοδο εσωτερικής αναταραχής για την Τουρκία, λίγα εικοσιτετράωρα μετά την απόφαση δικαστηρίου στην Άγκυρα να καθαιρέσει τον ηγέτη του αντιπολιτευόμενου CHP, Οζγκιούρ Οζέλ, από την προεδρία του κόμματος λόγω καταγγελλόμενων «ατασθαλιών» και να ορίσει στη θέση του τον Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου. Είχε προηγηθεί αστυνομική επέμβαση στην έδρα του CHP, κατόπιν αιτήματος του Κιλιτσντάρογλου.

Παράλληλα, τουρκικά μέσα ενημέρωσης μεταδίδουν διαρροές για το περιεχόμενο του νομοσχεδίου περί θαλάσσιων ζωνών, αφήνοντας να εννοηθεί ότι δεν θα περιορίζεται σε ήδη γνωστές τουρκικές θέσεις. Χαρακτηριστική ήταν η αναφορά του αρθρογράφου της Hurriyet, Νεντίμ Σενέρ, σύμφωνα με την οποία το κείμενο περιλαμβάνει «βαθιές στρατηγικές» που θα γίνουν αντιληπτές όταν εγκριθεί και αρχίσει να εφαρμόζεται.

Η τουρκική κλιμάκωση δεν εμφανίστηκε αιφνιδιαστικά. Μετά την επίσκεψη του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν στην Ελλάδα και την τριμερή συνεργασία Ελλάδας - Κύπρου - Ισραήλ, η Άγκυρα άρχισε να ανεβάζει σταδιακά την ένταση. Η ίδια η ελληνική διπλωματία αναγκάστηκε να αναγνωρίσει ότι το αφήγημα των «ήρεμων νερών» δεν ανταποκρίνεται πλήρως στη σημερινή πραγματικότητα.

Ο υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης, στο πρόσφατο συνέδριο του Κύκλου Ιδεών του Ευάγγελου Βενιζέλου, δήλωσε ότι «ήρεμα νερά δεν σημαίνει αδράνεια». Από το βήμα της Βουλής, μάλιστα, τόνισε ότι η Ελλάδα δεν ανέχεται κανένα απολύτως τετελεσμένο. Είχε προηγηθεί η παραδοχή του ότι, ακόμη κι αν ένα τέτοιο τουρκικό νομοσχέδιο αποτελεί μονομερή ενέργεια χωρίς επίδραση στο διεθνές δίκαιο, η απόπειρα εφαρμογής του θα δημιουργούσε ένταση.

Η «Γαλάζια Πατρίδα», οι συμμαχίες της Ελλάδας και η ευρωπαϊκή διάσταση

Η Ανατολική Μεσόγειος έχει ήδη διαμορφωμένο νομικό και διπλωματικό πλαίσιο μέσα από συμφωνίες οριοθέτησης ΑΟΖ, οι οποίες βασίζονται στο Δίκαιο της Θάλασσας. Σε αυτό το πλέγμα εντάσσονται οι συμφωνίες Κύπρου - Ισραήλ, Κύπρου - Αιγύπτου, Ελλάδας - Αιγύπτου και Ισραήλ - Λιβάνου. Η Τουρκία, αντιθέτως, επιμένει σε μια μονομερή και αναθεωρητική ανάγνωση των θαλάσσιων ζωνών.

Πηγές από την Τουρκία αφήνουν να εννοηθεί ότι το νομοσχέδιο θα προσδώσει στην Άγκυρα νέες αρμοδιότητες και δικαιοδοσίες στο πλαίσιο της «Γαλάζιας Πατρίδας». Η τουρκική πλευρά υποστηρίζει ότι το κείμενο έχει διαμορφωθεί με βάση το διεθνές δίκαιο, ωστόσο η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982. Έτσι, η επίκληση του διεθνούς δικαίου από την Άγκυρα παραμένει, σε πολλές περιπτώσεις, προσαρμοσμένη στις δικές της ερμηνείες και συμφέροντα.

Η προκλητική ρητορική της Άγκυρας δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Ο Ταγίπ Ερντογάν, στο μήνυμά του για τη Γιορτή των Θυσιών, έξω από το Μεγάλο Τζαμί Τσάμλιτζα της Κωνσταντινούπολης, επιτέθηκε προσωπικά στον πρωθυπουργό του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, χαρακτηρίζοντάς τον «τύραννο» και εκφράζοντας την ευχή να λάβει «το μάθημα που του αξίζει» μπροστά στον μουσουλμανικό κόσμο.

Η οξεία αυτή στάση αποτυπώνει την προσπάθεια της Τουρκίας να προβάλει τον εαυτό της ως ηγεμονική δύναμη στον μουσουλμανικό κόσμο, ενώ ταυτόχρονα επιχειρεί να αποδυναμώσει την τριμερή συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ. Η συγκεκριμένη σύμπραξη θεωρείται από την Άγκυρα στρατηγικό εμπόδιο στις φιλοδοξίες της στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η εσωτερική εικόνα της Τουρκίας επιβαρύνει ακόμη περισσότερο το κλίμα. Ο Ερντογάν εμφανίζεται το τελευταίο διάστημα να λαμβάνει αποφάσεις που φανερώνουν εκνευρισμό και πολιτική ανασφάλεια, όπως η απόφαση για κλείσιμο του διεθνώς αναγνωρισμένου πανεπιστημίου Bilgi της Κωνσταντινούπολης, την οποία στη συνέχεια αναίρεσε μετά τις αντιδράσεις.

Στο επιχειρησιακό πεδίο, η σημειολογία είναι εξίσου σοβαρή. Η παρενόχληση του πλοίου πόντισης καλωδίων Ocean Link στη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Κω και Αστυπάλαιας από τουρκική πυραυλάκατο, με την παρέμβαση της φρεγάτας «Ανδριάς», έδειξε ότι η τουρκική πίεση δεν περιορίζεται σε δηλώσεις. Παράλληλα, μετά από σχεδόν τρία χρόνια, τουρκικά αεροσκάφη παραβιάζουν ξανά το FIR και τον ελληνικό εναέριο χώρο, σε ορισμένες περιπτώσεις οπλισμένα.

Έμπειροι στρατιωτικοί κύκλοι και αναλυτές εκτιμούν ότι η τουρκική ένταση συνδέεται λιγότερο με εσωτερική κατανάλωση και περισσότερο με τη στρατηγική προσπάθεια της Άγκυρας να επιβάλει τη δική της συνολική αφήγηση για τις ελληνοτουρκικές διαφορές. Το νομοσχέδιο για τις θαλάσσιες ζώνες λειτουργεί σε αυτό το πλαίσιο ως ένα είδος «νομοσχεδίου-σκούπα», μέσα από το οποίο η Τουρκία επιχειρεί να οργανώσει θεσμικά τις αναθεωρητικές της θέσεις.

Μέχρι να κατατεθεί το κείμενο στην τουρκική Εθνοσυνέλευση, οι πληροφορίες θα παραμένουν θολές και συγκεχυμένες. Ωστόσο, η Αθήνα οφείλει να είναι απολύτως έτοιμη να αποκρούσει κάθε αναφορά που δεν συνάδει με το Διεθνές Δίκαιο, είτε αυτή αφορά εσωτερική τουρκική πολιτική ανάγκη είτε ευρύτερο γεωπολιτικό σχεδιασμό.

Η ελληνική στρατηγική αναμένεται να κινηθεί σε δύο επίπεδα: αποτρεπτική ετοιμότητα στο πεδίο και διπλωματική κινητοποίηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Αθήνα θα επιδιώξει να διασφαλίσει διεθνή υποστήριξη απέναντι σε έναν τουρκικό αναθεωρητισμό που εμφανίζεται πλέον πιο οργανωμένος, πιο επιθετικός και πιο πιθανός να μετατραπεί σε συγκεκριμένη πολιτική πράξη.