Υπάρχει μια όλο και πιο έντονη τάση απομάκρυνσης από την άμεση, χειρωνακτική επαφή με την καθημερινή εργασία, με την πεποίθηση ότι η αυτοματοποίηση και τα τεχνολογικά εργαλεία μπορούν να υποκαταστήσουν σχεδόν κάθε ανθρώπινη πράξη. Για ορισμένους, όμως, ισχύει ακριβώς το αντίθετο. Όταν κάτι γίνεται με τα χέρια, αποκτά μια επιπλέον αξία, μια διαφορετική ποιότητα, μια ουσιαστικότερη σχέση με εκείνον που το δημιουργεί.
Στον κήπο, γύρω από το αγρόκτημα, και ιδιαίτερα στην κουζίνα, όλα ετοιμάζονται με τα χέρια. Δεν υπάρχει χρήση του χρονομέτρου του φούρνου, δεν υπάρχει σκεύος αργού μαγειρέματος κλεισμένο σε κάποιο ντουλάπι, και όσοι ζητούν συνταγές συνήθως μπερδεύονται όταν ρωτούν πόσο χρόνο χρειάζεται να μαγειρευτεί κάτι.
Η απάντηση είναι απλή. Μέχρι να γίνει.
Και όταν ακολουθεί το ερώτημα πώς γίνεται αυτό αντιληπτό, η εξήγηση παραμένει το ίδιο απλή. Με έλεγχο. Με το χέρι.
Η εικόνα μοιάζει σχεδόν αδιανόητη σε μια εποχή όπου όλο και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται προς μηχανές, ψηφιακούς βοηθούς και τεχνητή νοημοσύνη ακόμη και για τις πιο στοιχειώδεις λειτουργίες της ζωής. Σαν να έχει παγιωθεί η αντίληψη ότι κάθε ανθρώπινη εργασία πρέπει να ανατεθεί σε κάποιο σύστημα, σε κάποια φωνητική εντολή, σε κάποια οθόνη επάνω στον πάγκο της κουζίνας. Η ιδέα ότι κάποτε οι άνθρωποι έφτιαχναν ψωμί με δικό τους προζύμι και με τα ίδια τους τα χέρια ακούγεται σχεδόν εξωτική μέσα σε αυτή την πραγματικότητα.
Ο κήπος αποτελεί το πιο καθαρό παράδειγμα αυτής της στάσης. Όλα τα παρτέρια είναι υπερυψωμένα και κάθε άνοιξη το χώμα ανακατεύεται χειρωνακτικά, είτε με ανθεκτικό κηπουρικό πιρούνι είτε, στα στενότερα σημεία, με ένα απλό φτυαράκι. Υπάρχουν, βέβαια, μικρά αυτοκινούμενα σκαπτικά που μπορούν να κάνουν αυτή τη δουλειά. Η απάντηση, όμως, βρίσκεται στη διαφορά που δημιουργεί η προσωπική επαφή με τη γη.
Με το χέρι, η καλλιέργεια γίνεται βαθύτερα και πιο ουσιαστικά. Υπάρχει χρόνος για να σταματήσει κανείς, να ξεριζώσει τα χειμωνιάτικα ζιζάνια, να σπάσει τους σβώλους του χώματος, να παρατηρήσει το παρτέρι. Υπάρχει και ένα ακόμη, πολύ πρακτικό όφελος. Δεν χρειάζεται συνδρομή στο γυμναστήριο. Όταν το σώμα δουλεύει πραγματικά, η άσκηση παύει να είναι ξεχωριστή δραστηριότητα και επιστρέφει στη φυσική της θέση, μέσα στην ίδια τη ζωή.
Το ερώτημα που αναδύεται είναι σχεδόν αυτονόητο. Αν κάποιος δεν βάζει τα χέρια του στο χώμα, θέλει πράγματι να καλλιεργεί;
Την ίδια ώρα, στον κόσμο των γραφείων και της καθιστικής ζωής, πληθαίνουν τα δημοσιεύματα με ασκήσεις για χέρια, καρπούς, πήχεις και αγκώνες, ώστε να ανακουφίζονται οι πόνοι που προκαλεί η ακινησία της εργασίας μπροστά σε μια οθόνη. Ασκήσεις απλές ή πιο σύνθετες, οδηγίες πολλών βημάτων, ειδικά βοηθήματα όπως θεραπευτική πλαστελίνη, μέθοδοι αποκατάστασης για ένα σώμα που έχει αποσυνδεθεί από τη φυσική του λειτουργία.
Σε ένα αγρόκτημα, όμως, υπάρχει ήδη το υλικό για τέτοιου είδους επαφή. Υπάρχει το χώμα, ο πηλός, η πραγματική ύλη. Υπάρχει η πράξη που ενεργοποιεί το σώμα χωρίς να το μετατρέπει σε πρόβλημα προς διαχείριση.
Αυτό δεν συνιστά φανατισμό ούτε απόλυτη απόρριψη κάθε μηχανικού μέσου. Δεν τίθεται ζήτημα δογματικής αποχής από την τεχνολογία. Υπάρχουν εργαλεία που διευκολύνουν πραγματικά τη ζωή και χρησιμοποιούνται χωρίς ενοχή. Ένα καλό πολυκοπτικό για πέστο, ένας οικιακός μύλος για το άλεσμα του ξηρού καλαμποκιού, ένα λάστιχο για το πότισμα του κήπου. Η διαφορά βρίσκεται αλλού. Στη συνειδητή επιλογή να παραμένει κανείς σε άμεση σχέση με την εργασία του, εκεί όπου αυτό έχει νόημα.
Έτσι, το χειμώνα οι κόκκοι ξεφλουδίζονται από τα καλαμπόκια με το χέρι, δίπλα στη φωτιά, με ήρεμη μουσική. Περιστασιακά, ένα φρεσκοφυτεμένο δέντρο ποτίζεται με νερό που μεταφέρεται από το ρυάκι του οπωρώνα. Η αξία βρίσκεται στη διαδικασία, όχι μόνο στο αποτέλεσμα.
Το ίδιο ισχύει και για το γράψιμο. Η εργασία του γραφείου, το ίδιο το επάγγελμα, μπορεί επίσης να γίνεται με το χέρι. Η εικόνα των λέξεων που ξεδιπλώνονται γράμμα προς γράμμα παραμένει οργανικό στοιχείο της δημιουργικής πράξης. Εκεί η σκέψη δεν υπαγορεύεται απλώς σε ένα μηχάνημα. Παίρνει μορφή μέσα από τη φυσική κίνηση.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η δυσπιστία απέναντι στο περιεχόμενο που παράγεται από τεχνητή νοημοσύνη. Το γενετικό υλικό έχει κατακλύσει το διαδίκτυο και συχνά δίνει την εντύπωση ενός λόγου άδειου, πρόχειρου και χωρίς αληθινή ουσία. Ενός λόγου που μιμείται τη γραφή χωρίς να αγγίζει την εμπειρία που γεννά τη γραφή.
Η επιστροφή στα χέρια είναι, τελικά, επιστροφή σε μια βασική αλήθεια. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο νους που δίνει εντολές, ούτε μόνο καταναλωτής ευκολιών. Είναι σώμα, μόχθος, αφή, επανάληψη, επιμονή. Η δημιουργία αποκτά άλλο περιεχόμενο όταν περνά μέσα από τα χέρια.
Εκείνος που εργάζεται με τα χέρια του είναι εργάτης. Εκείνος που εργάζεται με τα χέρια και το μυαλό του είναι τεχνίτης. Εκείνος που εργάζεται με τα χέρια, το μυαλό και την καρδιά του είναι καλλιτέχνης.
Σε αυτή τη συλλογιστική συμπυκνώνεται ολόκληρη μια στάση ζωής. Η χειρωνακτική εργασία δεν αποτελεί αγγαρεία προς υπέρβαση. Αποτελεί τρόπο σύνδεσης με τον κόσμο, με την ύλη, με τον εαυτό, με το νόημα της δημιουργίας. Και ίσως γι’ αυτό αποδίδεται στον Φραγκίσκο και εκείνη η φράση ότι, αν γνώριζε πως θα πέθαινε αργότερα την ίδια μέρα, θα συνέχιζε να σκάβει τον κήπο του.
Εκεί βρίσκεται και η ουσία. Η εργασία των χεριών δεν είναι απλώς μια πρακτική ανάγκη. Είναι μια μορφή χαράς, μια πράξη πληρότητας, ένας τρόπος να κατοικεί ο άνθρωπος αληθινά μέσα στη ζωή του.
