Πολλές φορές ο άνθρωπος πιστεύει πως αντιλαμβάνεται όσα συμβαίνουν γύρω του, ενώ στην ουσία αγγίζει μόνο τις σκιές των πραγμάτων και χάνει την ίδια την πραγματικότητα.
Σε μια τέτοια εποχή ζούμε σήμερα. Ο σύγχρονος δυτικός άνθρωπος έχει εκπαιδευτεί να αναγνωρίζει τον πόλεμο μόνο όταν εμφανίζεται με τις εικόνες που του κληροδότησε ο κινηματογράφος και η συλλογική μνήμη του περασμένου αιώνα. Για να πειστεί ότι υπάρχει πόλεμος, αναζητεί φάλαγγες στρατευμάτων πάνω σε καμένη γη, άρματα που διασχίζουν ποτάμια, αεροσκάφη που σκίζουν τον ουρανό πάνω από πόλεις, βροχή πυραύλων, στρατιώτες που σωριάζονται στο πεδίο της μάχης με τη σημαία στο χέρι.
Αυτόν τον πόλεμο τον γνωρίζει. Τον έχει δει στις ταινίες, τον έχει διαβάσει στα βιβλία, τον έχει ακούσει στα ντοκιμαντέρ, τον έχει κληρονομήσει από τη μεγάλη ιστορική αφήγηση του εικοστού αιώνα. Υπάρχει όμως και ένας άλλος πόλεμος, πιο ύπουλος, πιο σύνθετος, πιο τεχνοκρατικά καμουφλαρισμένος, και ακριβώς αυτόν δυσκολεύεται να διακρίνει.
Κι όμως, αυτόν ακριβώς τον πόλεμο βιώνουμε.
Όλοι περίμεναν πως η επόμενη φάση μιας παγκόσμιας αναμέτρησης θα εκδηλωνόταν με τις γνώριμες εικόνες της καταστροφής, με εκρήξεις πάνω από τα κεφάλια μας και μετωπικές συγκρούσεις που θα γέμιζαν τους ορίζοντες με φωτιά. Η εκτίμηση αποδείχθηκε εσφαλμένη. Η νέα φάση αποκαλύφθηκε πολύ πιο περίπλοκη, πολύ πιο διεισδυτική, πολύ πιο αθόρυβα βίαιη απ’ όσο φανταζόμασταν. Δεν αναγγέλλεται με εμβατήρια, ανακοινώνεται από τράπεζες, αγορές και επιτελεία. Δεν ξεκινά με γενική επιστράτευση, ξεδιπλώνεται με ενεργειακές κυρώσεις, με διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες, με κλειστά θαλάσσια περάσματα, με κυβερνοεπιθέσεις, με λογοκρισία, με ψυχολογικές επιχειρήσεις, με καλλιεργημένο πανικό, με μια καθημερινότητα που κάθε μήνα γίνεται ακριβότερη, στενότερη, πιο αποπνικτική.
Η σύγκρουση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ και το Ιράν φέρνει στην επιφάνεια ένα σχέδιο ευρύτερης αποσταθεροποίησης, ένα σενάριο που αξιοποιεί τη Μέση Ανατολή ως την ενεργειακή καρδιά του πλανήτη και μετατρέπει κάθε ανάφλεξη της περιοχής σε παγκόσμιο σοκ. Ακόμη και ένα παιδί μπορεί πλέον να αντιληφθεί ότι ένας πόλεμος γύρω από τα νεύρα της ενέργειας και των θαλάσσιων οδών σπρώχνει ολόκληρο τον κόσμο προς το χάος.
Οι λαοί συνεχίζουν να πιστεύουν, ακόμη και τώρα, ότι δεν πρόκειται για πόλεμο, επειδή δεν βλέπουν πύραυλους πάνω από τη γειτονιά τους, άρματα μπροστά στην πόρτα τους, στρατιωτικά αγήματα να κινούνται με αγωνία στους δρόμους. Την ώρα όμως που το ψωμί ακριβαίνει, το καύσιμο γίνεται χρυσός, το ρεύμα παίρνει τη μορφή πολυτελείας, το εισόδημα εξανεμίζεται και η ανασφάλεια εγκαθίσταται ως κανονικότητα, τότε η ειρήνη έχει ήδη τραυματιστεί βαριά. Τότε ένας άλλος πόλεμος έχει ήδη αρχίσει.
Είναι πόλεμος εναντίον των κοινωνιών. Πόλεμος εναντίον της αντοχής των εθνών. Πόλεμος εναντίον της ψυχής του ανθρώπου.
Το πρώτο μεγάλο σφάλμα της εποχής ήταν ότι ταυτίστηκε η ειρήνη με την απουσία εντυπωσιακών μαχών. Πρόκειται για λάθος παιδαριώδες και συνάμα τραγικό. Ειρήνη σημαίνει μια ζωή που δεν λυγίζει κάτω από τον φόβο, την οικονομική εξάντληση, την πνευματική σύγχυση και τον πολιτικό εξαναγκασμό. Όταν ολόκληρες κοινωνίες οδηγούνται βήμα βήμα στην ανασφάλεια, όταν οι λαοί συνηθίζουν να αποδέχονται ως φυσικό το αφύσικο, όταν η φτώχεια βαφτίζεται «μετάβαση», όταν η στέρηση παρουσιάζεται ως «ανθεκτικότητα», όταν η υπακοή περιγράφεται ως «υπευθυνότητα», τότε βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα μορφή ολοκληρωτικού πολέμου που διεξάγεται με κοστούμια, οθόνες, αλγόριθμους, δάνεια και δελτία Τύπου.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει σήμερα σε παγκόσμια κλίμακα. Η Μέση Ανατολή, η Ουκρανία, η ένταση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ, τη Ρωσία, την Κίνα και το Ιράν συνιστούν μόνο τις ορατές κορυφές ενός τεράστιου παγόβουνου. Κάτω από την επιφάνεια εξελίσσεται μια πολύ βαθύτερη σύγκρουση για τον έλεγχο της ενέργειας, των θαλάσσιων αρτηριών, του νομίσματος, των τροφίμων, της πληροφορίας, της τεχνολογίας και τελικά του ίδιου του ανθρώπου. Κέντρα ισχύος με αλαζονεία σχεδόν μεταφυσική πιστεύουν ότι διαθέτουν το δικαίωμα να ορίζουν τη μοίρα των λαών, να ρυθμίζουν τη φύση, να ανασχεδιάζουν την κοινωνία σαν να επρόκειτο για μηχανή με κουμπιά.
Γι’ αυτό ο κόσμος αισθάνεται ότι κάτι τεράστιο πλησιάζει, ενώ δυσκολεύεται να το περιγράψει με τα παλιά σχήματα. Το νιώθει σαν βάρος μέσα στην ατμόσφαιρα, σαν ένα συνεχές σφίξιμο, σαν μια παγκόσμια καταιγίδα που δεν έχει ακόμη ξεσπάσει ολόκληρη, παρ’ όλα αυτά έχει ήδη σκοτεινιάσει τον ουρανό.
Το χειρότερο βρίσκεται στο ότι οι περισσότεροι έχουν μάθει να βλέπουν το φαινόμενο και να χάνουν την ουσία. Βλέπουν το πετρέλαιο να ανεβαίνει, τη βενζίνη να γίνεται πάλι βραχνάς, την ενέργεια να πιέζει νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Εκείνο που τους διαφεύγει είναι ότι το ενεργειακό σοκ υπερβαίνει κατά πολύ ένα απλό οικονομικό γεγονός. Αποτελεί πολιτικό εργαλείο, γεωπολιτικό όπλο, μηχανισμό αναδιάταξης κοινωνιών.
Όταν η ενέργεια εκτινάσσεται, δεν πλήττεται μόνο ο καταναλωτής. Ανασυντάσσεται ολόκληρη η κοινωνική πυραμίδα. Ο μικρός λυγίζει πρώτος, ο μεσαίος συμπιέζεται, ο μεγάλος αντέχει ή εξαγοράζει σε τιμή ευκαιρίας τον εξαντλημένο ανταγωνιστή του. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κράτη. Οι ισχυροί απορροφούν μέρος του σοκ, οι αδύναμοι πνίγονται. Έτσι λειτουργεί η δήθεν «φυσική επιλογή» των αγορών, που στην πραγματικότητα συνιστά βίαιη ανακατανομή ισχύος πάνω στον πόνο των λαών.
Γι’ αυτό η παρούσα κρίση δεν διαβάζεται μόνο με όρους χρηματιστηρίου ή διπλωματίας. Χρειάζεται να διαβαστεί και ως πνευματικό σύμπτωμα του καιρού. Ο σύγχρονος άνθρωπος, ιδίως ο δυτικός, εκπαιδεύτηκε να αντιμετωπίζει την Ιστορία ως υπόθεση συστημάτων, στρατηγικών, συμφερόντων και τεχνολογίας. Απομακρύνθηκε από κάθε θεολογική ανάγνωση του ιστορικού δράματος και έφτασε να θεωρεί μια τέτοια προσέγγιση επικίνδυνη, παρωχημένη ή μη επιστημονική. Εκεί ακριβώς κρύβεται το δράμα των τελευταίων αιώνων. Οι κοινωνίες έμαθαν να περιγράφουν μηχανισμούς, έχασαν όμως την ικανότητα να αναγνωρίζουν την πνευματική μήτρα των γεγονότων.
Η Ιστορία ποτέ δεν περιορίζεται σε κινήσεις στρατών και ισολογισμούς επιχειρήσεων. Αποτελεί ταυτόχρονα πεδίο ηθικής κρίσεως και καθρέφτη του εσωτερικού εκφυλισμού των κοινωνιών. Όταν ένας πολιτισμός χάνει τη δυνατότητα να ερμηνεύσει το κακό, μαθαίνει να μιλά μόνο για «γεγονότα» και «διαδικασίες», αφήνοντας στο σκοτάδι τις πνευματικές δυνάμεις που γεννούν τη διάλυση, την ασέβεια, την παρακμή, τη σύγχυση, τον κυνισμό, την απανθρωπιά και τη βία. Οι πολιτικές και οικονομικές εξηγήσεις υπάρχουν, ασφαλώς, μα δεν επαρκούν. Πίσω από τη γεωπολιτική αλαζονεία των ισχυρών στέκεται πάντοτε μια βαθιά πνευματική τύφλωση.
Πίσω από κάθε αυτοκρατορική ύβρη παραμονεύει η ψευδαίσθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να καταλάβει τη θέση του Θεού. Όταν μια εποχή πιστεύει ότι μπορεί να ανασχεδιάσει τον άνθρωπο, το φύλο, την οικογένεια, το έθνος, τη μνήμη, τη γλώσσα, τη θρησκεία, το νόμισμα, το σώμα και τελικά την ίδια τη ζωή, τότε η κρίση ξεπερνά κατά πολύ τα όρια της πολιτικής. Τότε βρισκόμαστε μπροστά σε πνευματική ανταρσία.
Αυτή η ανταρσία έχει γίνει η ίδια η ατμόσφαιρα του καιρού μας. Είναι η αλαζονεία του μεταμοντέρνου ανθρώπου που απορρίπτει κάθε υπακοή και αξιώνει πλήρη έλεγχο. Είναι η λατρεία της τεχνολογίας δίχως ηθική, η οικονομία δίχως πατρίδα, η πολιτική δίχως αλήθεια, η ενημέρωση δίχως ντροπή, η ελευθερία δίχως ευθύνη, η επιστήμη δίχως ταπείνωση. Είναι ο άνθρωπος που απαιτεί να αναγνωριστεί ως νέος ανθρωπισμός ακόμη και η ίδια του η πτώση.
Και μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα, όταν ξεσπούν οι κρίσεις, ο σύγχρονος κόσμος απορεί για ποιο λόγο όλα μοιάζουν όλο και πιο ανεξέλεγκτα. Κι όμως, μια κοινωνία που απομακρύνει συστηματικά τον Θεό από το κέντρο της ζωής της, προετοιμάζει η ίδια τη διάρρηξη κάθε ισορροπίας.
Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο αποκτούν βαρύτητα οι προφητικές νύξεις των συγχρόνων αγίων, όχι ως μηχανιστικά ημερολόγια εξελίξεων, παρά ως πνευματικοί φακοί. Όποιος διαβάζει τις προφητείες σαν πίνακα στρατιωτικών επιχειρήσεων πέφτει εύκολα σε πλάνη. Όποιος όμως τις προσεγγίζει ως αποκάλυψη της ηθικής κατάστασης του κόσμου βλέπει με μεγαλύτερη καθαρότητα. Οι άγιοι της Ορθοδοξίας μιλούσαν για τους πολέμους ως καρπό της αποστασίας, της αλαζονείας των ισχυρών, της αδικίας που συσσωρεύεται, της αμαρτίας που ζητεί διόρθωση, της παιδαγωγικής άδειας του Θεού όταν οι λαοί και οι άρχοντες επιμένουν σε πορεία ύβρεως.
Πρόκειται για σημείο λεπτό, που απαιτεί μεγάλη προσοχή. Καμία συμφορά δεν εξαντλείται σε μια πρόχειρη λογική τιμωρίας. Ο Θεός δεν είναι λογιστής συμφορών. Η Αγία Γραφή και η πατερική εμπειρία διδάσκουν όμως ότι, όταν ο άνθρωπος κλείνει πεισματικά την καρδιά του, επιτρέπονται συχνά γεγονότα που συντρίβουν την ψευδαίσθηση της αυτάρκειας, όχι για εκδίκηση, αλλά για αφύπνιση, όχι για αφανισμό, αλλά για κάλεσμα σε μετάνοια. Ο πόλεμος, η κρίση, η πείνα, η αποσταθεροποίηση συνιστούν πολλές φορές βίαιο ξύπνημα κοινωνιών βυθισμένων στην πνευματική μέθη.
Γι’ αυτό και η Αποκάλυψη του Ιωάννη δεν προσφέρεται ως εικονογραφημένο εγχειρίδιο τρόμου ούτε ως πεδίο φθηνής τρομολαγνείας. Είναι βιβλίο φανερώσεως. Δείχνει ότι κάτω από τη φαινομενική παντοδυναμία των αυτοκρατοριών, κάτω από τη θηριώδη αλαζονεία των συστημάτων, κάτω από τον θόρυβο των διωγμών και των μηχανισμών ελέγχου, υπάρχει μια βαθύτερη αλήθεια: η Ιστορία δεν ανήκει τελικά ούτε στις αυτοκρατορίες ούτε στους εμπόρους ούτε στους τυράννους, ανήκει στον Θεό. Εκεί βρίσκεται μαζί η παρηγοριά και η προειδοποίηση. Παρηγοριά, επειδή ο κόσμος δεν θα χαθεί μέσα στο χάος. Προειδοποίηση, επειδή τίποτε δεν μένει ατιμώρητο όταν η ύβρις μετατρέπεται σε μέθοδο πολιτισμού και προόδου.
Οι συμβολικές εικόνες της Αποκάλυψης μοιάζουν σήμερα συγκλονιστικά επίκαιρες ακριβώς επειδή περιγράφουν πνευματικές καταστάσεις που μπορούν να προσλάβουν πολλές ιστορικές μορφές. Η πείνα, το αίμα, η παγκόσμια σύγχυση, η πλάνη, η επιτήρηση, η εξουσία που απαιτεί προσκύνηση, η αγορά που γίνεται μηχανισμός αποκλεισμού, ο φόβος που παραλύει τις μάζες, όλα αυτά αποκτούν ήδη χειροπιαστή υπόσταση μέσα σε έναν κόσμο όπου η οικονομία χρησιμοποιείται ως εργαλείο πειθαρχίας, η πληροφορία ελέγχεται, η ανθρώπινη ταυτότητα ψηφιοποιείται, η πρόσβαση στην αγορά συνδέεται όλο και περισσότερο με συστήματα συμμόρφωσης και η πνευματική σύγχυση προβάλλεται ως πρόοδος.
Ο σοβαρός χριστιανός δεν παρασύρεται να ταυτίζει κάθε διεθνές επεισόδιο με το οριστικό τέλος. Η Ορθόδοξη Εκκλησία ουδέποτε ενέκρινε τον πανικό. Ζει με εγρήγορση, με προσευχή και με διάκριση. Άλλο όμως η διάκριση και άλλο η τύφλωση. Και σήμερα όποιος αδυνατεί να δει ότι ο κόσμος έχει εισέλθει σε βαθιά αποκαλυπτική ατμόσφαιρα πλανάται επικίνδυνα. Ύβρις, παγκόσμιος έλεγχος, οικονομικός στραγγαλισμός, λατρεία της ισχύος, αποσύνθεση της ανθρώπινης ταυτότητας, πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων, διάχυτος φόβος, συστηματική παραπληροφόρηση, πνευματική απονέκρωση· όλα μαζί συνθέτουν ένα σκηνικό βιβλικό στη βαρύτητά του.
Η τρέχουσα γεωπολιτική εικόνα φανερώνει ότι ο κόσμος δεν στέκεται μπροστά σε έναν ακόμη «τοπικό» πόλεμο. Στέκεται μπροστά σε μια αλυσίδα συγκρούσεων που αλληλοτροφοδοτούνται. Η Μέση Ανατολή παραμένει το ηφαίστειο της Ιστορίας, επειδή εκεί διασταυρώνονται έθνη, θρησκείες, αγωγοί, θαλάσσιοι δρόμοι και αυτοκρατορικά συμφέροντα, και επειδή κάθε ανάφλεξη της περιοχής στέλνει παγκόσμιο ωστικό κύμα. Αν πληγεί σοβαρά η ροή της ενέργειας, ο πλανήτης ολόκληρος τρέμει. Αν τα καύσιμα ακριβύνουν δραματικά, το πλήγμα φτάνει σε κάθε οικογένεια, σε κάθε επιχείρηση, σε κάθε αγρότη, σε κάθε φορτηγό, σε κάθε αεροπορική γραμμή, σε κάθε βιομηχανία. Η βόμβα πέφτει εκεί όπου ακούγεται η έκρηξη, πέφτει όμως και στο ράφι, στο ταμείο, στον λογαριασμό του ρεύματος, στη βενζίνη, στο δάνειο.
Αυτή είναι η αληθινή όψη της νέας φάσης του παγκόσμιου πολέμου. Μια φωτιά σε ένα στενό πέρασμα, όπως το Ορμούζ, μπορεί να κατακάψει οικονομικά τον μισό πλανήτη. Η θάλασσα γίνεται κρισιμότερη από το πεζικό, το λογισμικό μπορεί να πληγώσει περισσότερο από το πυροβολικό, οι ειδήσεις σκοτώνουν νεύρα πριν σκοτώσουν σώματα, οι αγορές πανικοβάλλονται προτού πέσει η επόμενη βόμβα, το χρηματοπιστωτικό σύστημα λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής τρόμου.
Κι όμως, οι περισσότεροι περιμένουν ακόμη τον παραδοσιακό πόλεμο για να καταλάβουν ότι ήδη ζουν μέσα σε ένα πολύ πιο ύπουλο πολεμικό καθεστώς. Για χρόνια οι δυτικές κοινωνίες έμειναν όρθιες με δανεικά, με νομισματικές επεκτάσεις, με τεχνητή αφθονία, με φούσκες περιουσιακών στοιχείων, με την ψευδαίσθηση ότι η κατανάλωση μπορεί να συνεχίζεται επ’ άπειρον δίχως ηθικό και μεταφυσικό τίμημα. Τώρα αυτή η ψευδαίσθηση συγκρούεται μετωπικά με τα όρια της πραγματικότητας.
Το χρέος είναι γιγαντωμένο, τα επιτόκια πιέζουν, η ενέργεια ακριβαίνει, η παραγωγική βάση πολλών δυτικών κοινωνιών έχει αποδυναμωθεί, η κοινωνική συνοχή έχει φθαρεί, οι λαοί έχουν κουραστεί. Μέσα σε ένα τέτοιο τοπίο, ένα μεγάλο ενεργειακό σοκ ή μια παρατεταμένη γεωπολιτική ανάφλεξη δεν λειτουργεί ως απλή κρίση. Λειτουργεί ως καταλύτης απογύμνωσης. Ξεσκεπάζει το σαθρό οικοδόμημα.
Η χρεοκοπία του καιρού μας σπανίως εμφανίζεται πρώτα στους κρατικούς προϋπολογισμούς. Εμφανίζεται στο ψυγείο του σπιτιού, στο πρατήριο, στον λογαριασμό ρεύματος, στο λουκέτο μιας μικρής επιχείρησης, στην αγωνία μιας οικογένειας που εργάζεται αδιάκοπα και πάλι δεν τα βγάζει πέρα. Είναι η χρεοκοπία της μεσαίας τάξης, η χρεοκοπία της κανονικής ζωής, η χρεοκοπία του ίδιου του αισθήματος ασφάλειας.
Και τότε αρχίζει το πιο ύπουλο στάδιο. Εκείνοι που διαχειρίζονται την κρίση ή την αξιοποιούν μετατρέπουν την αναστάτωση σε μέσο βαθύτερου ελέγχου. Επικαλούνται την έκτακτη ανάγκη για να ζητήσουν περισσότερες εξουσίες, την απειλή για να επιβάλουν μεγαλύτερη επιτήρηση, την αστάθεια για να εγκαταστήσουν πιο ασφυκτικό τεχνοκρατικό συγκεντρωτισμό. Έτσι ο πόλεμος αποκτά και εσωτερικό μέτωπο. Γίνεται πόλεμος αναδιαμόρφωσης των ίδιων των κοινωνιών.
Οι εξουσίες του καιρού μας δεν αρκούνται στην απλή διακυβέρνηση. Επιζητούν προσκύνηση. Θέλουν να αποφασίζουν ποιος θα ζήσει, ποιος θα αγοράσει, ποιος θα μιλήσει, ποιος θα θεωρείται νόμιμος, ποιος θα αποκλείεται. Ο σύγχρονος τεχνοκρατικός κόσμος κινείται επικίνδυνα προς αυτή την κατεύθυνση. Θέλει να διαχειριστεί τον άνθρωπο ως αντικείμενο, να τον επαναπρογραμματίσει, να διαμορφώσει συνειδήσεις, επιθυμίες, φόβους και επιλογές, να κατασκευάσει έναν άνθρωπο χωρίς μνήμη, χωρίς ρίζα, χωρίς Θεό, χωρίς πατρίδα, χωρίς αντίσταση, χωρίς μεταφυσικό ανάστημα, έναν άνθρωπο εύχρηστο, ψηφιακά ελέγξιμο, μειωμένο.
Κι όμως, ακριβώς εδώ σκοντάφτει διαρκώς η αλαζονεία της εξουσίας απέναντι στην Ιστορία. Ο άνθρωπος δεν είναι λογισμικό, ούτε γραμμή δεδομένων, ούτε ποσοστό συμμόρφωσης. Είναι εικόνα Θεού. Γι’ αυτό, όσο κι αν επιχειρούν να τον συρρικνώσουν πνευματικά, παραμένει μέσα του μια σπίθα που δεν ελέγχεται ολοκληρωτικά. Αυτή τη σπίθα φοβούνται τα συστήματα ισχύος. Αυτή θέλουν να σβήσουν με φόβο, με πείνα, με ενοχή, με ιδεολογική πλύση, με απομόνωση, με οικονομικό στραγγαλισμό.
Το μεγάλο ερώτημα λοιπόν ξεπερνά το αν οδεύουμε προς παγκόσμια σύγκρουση ή προς ευρύτερη χρεοκοπία. Το πραγματικό ερώτημα αφορά το είδος του ανθρώπου που θα σταθεί μέσα στη δοκιμασία. Θα μετατραπούμε σε πανικόβλητες μάζες που θα ζητούν σωτηρία από τους ίδιους μηχανισμούς που τις έπνιξαν ή θα ξαναθυμηθούμε ως λαοί ότι πάνω από αγορές, στρατούς, νομίσματα και συστήματα στέκει η κρίση του Θεού και η ελευθερία της ανθρώπινης συνείδησης;
Εκεί βρίσκεται το μεγάλο διακύβευμα. Δίχως πνευματικό στήριγμα, η γεωπολιτική ανάλυση μένει μισή. Μπορεί να περιγράψει με ακρίβεια το θηρίο, αδυνατεί όμως να διδάξει πώς στέκεται κανείς απέναντί του. Η πραγματική αντοχή ενός λαού δεν μετριέται μόνο με το ΑΕΠ, τα αποθέματα ή τις δημόσιες σχέσεις των ηγετών του. Μετριέται με την πνευματική του σπονδυλική στήλη. Όταν αυτή σπάσει, όλα αγοράζονται, όλα εκβιάζονται, όλα υπογράφονται. Όταν αυτή μένει όρθια, ακόμη και μέσα στις πιο μεγάλες θύελλες μπορεί να γεννηθεί κάτι νέο. Η Ιστορία των Ελλήνων, η Ιστορία της Ρωμιοσύνης, η Ιστορία των ορθοδόξων λαών το γνωρίζει καλά. Η επιβίωση δεν κρίθηκε πάντοτε από τους ισχυρότερους στρατούς ή τα πληρέστερα ταμεία, κρίθηκε από τη στιγμή κατά την οποία δεν χάθηκε οριστικά η ψυχή.
Ο σημερινός παγκόσμιος πόλεμος, αυτός ο παράξενος, εκσυγχρονισμένος, πολυεπίπεδος πόλεμος που δεν θυμίζει τις εικόνες των κινηματογραφικών μας αντανακλαστικών, χρειάζεται να διαβαστεί ως κάτι πολύ περισσότερο από μια διεθνή κρίση. Είναι και πνευματικός καθρέφτης. Δείχνει τι απέγινε ο άνθρωπος όταν έβγαλε τον Θεό από το κέντρο της ζωής του και έβαλε στη θέση Του το χρήμα, την ισχύ, την τεχνολογία και την επιθυμία. Δείχνει τι απέγιναν τα κράτη όταν ξέχασαν τη δικαιοσύνη και πίστεψαν μόνο στη διαχείριση. Δείχνει τι απέγιναν οι κοινωνίες όταν συνήθισαν να ζουν με ψέματα αρκεί να διατηρούν μια επίφαση άνεσης.
Το συμπέρασμα μπορεί να ειπωθεί καθαρά. Ο κόσμος εισέρχεται σε μεγάλη σύγκρουση, και αυτή η σύγκρουση λαμβάνει μορφές οικονομικές και στρατιωτικές, τεχνολογικές και πνευματικές, ενεργειακές και μεταφυσικές, εξωτερικές και εσωτερικές μαζί. Οι λαοί θα πιεστούν σκληρά από την ακρίβεια, την αβεβαιότητα, τη φθορά και τον φόβο. Το χρέος και οι τιμές μπορούν να μετατραπούν σε όπλα ισοδύναμα με πυραύλους. Το βαθύτερο ζήτημα όμως δεν εξαντλείται στο πόσο θα αντέξει η παγκόσμια οικονομία. Κρίνεται στο πόσο θα αντέξει η ανθρώπινη ψυχή δίχως αλήθεια, δίχως μετάνοια, δίχως Θεό.
Εκεί ακριβώς δοκιμάζεται η εποχή μας, όχι μόνο στα επιτελεία, στις ναυτικές διόδους, στα χρηματιστήρια και στα υπόγεια των μυστικών υπηρεσιών, αλλά και στις καρδιές των ανθρώπων. Εκεί θα φανεί ποιος προσκύνησε το ψεύδος και ποιος κράτησε ζωντανή μέσα του τη σπίθα της ελευθερίας. Εκεί θα φανεί αν ο άνθρωπος θα δεχθεί να γίνει αριθμός ή αν θα θυμηθεί ότι είναι πρόσωπο. Εκεί θα φανεί αν τα έθνη θα λυγίσουν οριστικά ή αν μέσα από τη δοκιμασία θα ξαναβρούν το χαμένο τους κέντρο.
Γιατί στο τέλος, όσο κι αν λυσσούν οι ισχυροί, όσο κι αν απειλούν οι αυτοκρατορίες, όσο κι αν φουσκώνουν τα θηρία της Ιστορίας, ο τελευταίος λόγος δεν ανήκει στο πετρέλαιο, στο χρέος, στον φόβο ή στους εμπόρους του πολέμου. Ο τελευταίος λόγος ανήκει στον Θεό. Κι αυτό είναι που φοβίζει περισσότερο όσους επιχείρησαν να Τον αντικαταστήσουν.
