Η κυβέρνηση προωθεί την απαγόρευση χρήσης μέσων κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά έως δεκαπέντε ετών, παρουσιάζοντας το μέτρο ως αναγκαία ασπίδα απέναντι στον ψηφιακό εθισμό και τους κινδύνους του διαδικτύου. Περίπου μισό εκατομμύριο παιδιά και έφηβοι κάτω των δεκαέξι ετών πρόκειται να αποκλειστούν πλήρως από τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης το αμέσως επόμενο διάστημα. Το μέγεθος του πληθυσμού που επηρεάζεται αναδεικνύει το εύρος της παρέμβασης, καθώς εκεί ακριβώς αρχίζει η ουσία της συζήτησης, στον τρόπο επαλήθευσης της ηλικίας. Ο μηχανισμός που θα πιστοποιεί ποιος είναι κάτω των δεκαπέντε ετών εξελίσσεται σε μηχανισμό που θα πιστοποιεί ποιος είναι οποιασδήποτε ηλικίας. Η τεχνική υποδομή που δημιουργείται για τον έλεγχο των ανηλίκων μετατρέπεται σε θεμέλιο καθολικής ψηφιακής ταυτοποίησης.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει εκφραστεί ανοιχτά υπέρ του αυστραλιανού μοντέλου και έχει δηλώσει ότι επιθυμεί την εφαρμογή του στην Ελλάδα. Τον Σεπτέμβριο συμμετείχε ως ομιλητής στη Νέα Υόρκη, στο πλαίσιο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, σε εκδήλωση με τίτλο «Protecting Children in the Digital Age», που διοργανώθηκε με πρωτοβουλία της Αυστραλία. Στην τοποθέτησή του αποκάλυψε ότι η ελληνική κυβέρνηση βρίσκεται ήδη σε επαφή με την αυστραλιανή κυβέρνηση «για να δούμε πώς μπορούμε να το υλοποιήσουμε» στην Ελλάδα. Τον Οκτώβριο εισήχθησαν τα πρώτα πρακτικά βήματα με το «Kids Wallet» και την πλατφόρμα «parco.gov.gr», ως εργαλεία επαλήθευσης και πιστοποίησης στοιχείων. Η κατεύθυνση αυτή επιβεβαιώθηκε με έμφαση και κατά το πρόσφατο ταξίδι του στην Ινδία, όπου ο πρωθυπουργός επανέλαβε την προσήλωσή του στον ψηφιακό μετασχηματισμό και στις λύσεις ταυτοποίησης.
Το αυστραλιανό μοντέλο στηρίζεται σε αυστηρή επαλήθευση ηλικίας μέσω ψηφιακών μέσων αναγνώρισης. Η πρόσβαση σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης προϋποθέτει ταυτοποίηση με επίσημα δεδομένα και η τεχνολογική αρχιτεκτονική που εγκαθίσταται για τον αποκλεισμό των ανηλίκων δημιουργεί μια διαρκή υποδομή επιβεβαίωσης ταυτότητας για κάθε χρήστη. Η ανωνυμία αποδυναμώνεται και κάθε διαδικτυακή παρουσία συνδέεται με συγκεκριμένο φυσικό πρόσωπο.
Παράλληλα, στις Ηνωμένες Πολιτείες εφαρμόζονται πολιτικές που απαιτούν από τουρίστες και αιτούντες βίζα την παροχή ιστορικού ψηφιακής δραστηριότητας πέντε ετών. Η ψηφιακή συμπεριφορά καθίσταται αντικείμενο αξιολόγησης πριν ακόμη εγκριθεί η είσοδος σε μια χώρα. Η σύνδεση μετακίνησης και ψηφιακού αποτυπώματος εγκαθιδρύει μια νέα πραγματικότητα, όπου η διαδικτυακή δραστηριότητα εντάσσεται στον φάκελο ελέγχου του πολίτη.
Η χρονική σύμπτωση αυτών των εξελίξεων αναδεικνύει μια ευρύτερη διεθνή κατευθυντήρια «σύμπτωση» καθώς για περισσότερο από δύο δεκαετίες, οι κυβερνήσεις επέτρεψαν την ανεξέλεγκτη εξάπλωση των κοινωνικών δικτύων, την αλγοριθμική ενίσχυση της εξάρτησης και τη συσσώρευση τεράστιων ποσοτήτων προσωπικών δεδομένων. Η παιδική και εφηβική ηλικία εκτέθηκε σε ένα περιβάλλον έντονης επιρροής και εμπορικής εκμετάλλευσης, ο εθισμός εδραιώθηκε ως κανονικότητα και η κοινωνία εξοικειώθηκε με την ιδέα ότι η ψηφιακή παρουσία αποτελεί βασική προϋπόθεση κοινωνικής συμμετοχής.
Σήμερα, ο εθισμός αυτός αξιοποιείται ως αφετηρία για την επιβολή μιας νέας θεσμικής πραγματικότητας. Η ανάγκη προστασίας των παιδιών προβάλλεται ως επείγουσα προτεραιότητα και δημιουργεί κοινωνική συναίνεση, αλλά ο μηχανισμός επαλήθευσης που θεσπίζεται για την ανηλικότητα διαθέτει μια τεχνική δυνατότητα πλήρους γενίκευσης. Κάθε λογαριασμός, κάθε ανάρτηση, κάθε σχόλιο μπορεί να συνδεθεί με επαληθευμένη ταυτότητα και η τεχνολογία δεν περιορίζεται από ηλικιακά όρια, επεκτείνεται οριζόντια σε ολόκληρο το φάσμα των χρηστών...
Οι επίσημες αιτιολογίες προσαρμόζονται ανάλογα με τις πολιτικές ανάγκες. Η προστασία από τον εθισμό, η αντιμετώπιση της τρομοκρατίας, η καταπολέμηση της παραπληροφόρησης και η θωράκιση της δημόσιας τάξης επιστρατεύονται ως επιχειρήματα. Η κοινή συνισταμένη είναι η εγκαθίδρυση ενός πλαισίου όπου η συμμετοχή στον ψηφιακό δημόσιο χώρο εξαρτάται από κρατικά αναγνωρισμένη ταυτότητα. Κάπως έτσι, ο δημόσιος λόγος θα αρχίσει λειτουργεί υπό καθεστώς διαρκούς ιχνηλασιμότητας.
Η συγκέντρωση δεδομένων σε κεντρικά συστήματα δημιουργεί δυνατότητες εκτεταμένης ανάλυσης και χαρτογράφησης κοινωνικών σχέσεων, πολιτικών πεποιθήσεων και προτιμήσεων. Η αξιοποίηση αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης ενισχύει την ικανότητα επεξεργασίας και διασταύρωσης πληροφοριών ενώ η «πολυαναμενόμενη» ψηφιακή ταυτότητα θα μετατραπεί σε κεντρικό κλειδί πρόσβασης σε υπηρεσίες, πλατφόρμες και συναλλαγές. Η εξάρτηση από το σύστημα ταυτοποίησης καθίσταται έτσι ως ένα δομικό χαρακτηριστικό της κοινωνικής και οικονομικής μας ζωής.
Όλο αυτό διαμορφώνει ένα περιβάλλον αυξανόμενου ελέγχου και συγκέντρωσης ισχύος σε κεντρικά ψηφιακά συστήματα με την ταυτοποίηση να μετατρέπεται σε προϋπόθεση συμμετοχής και όποιον δεν το αποδέχεται, να μένει εκτός. Η ιχνηλασιμότητα καθίσταται κανόνας και η ελευθερία έκφρασης θα έχει πλέον ως κατευθυντήρια παράμετρο πώς κάθε ψηφιακή πράξη συνδέεται με μια συγκεκριμένη ταυτότητα. Η συζήτηση για την προστασία των παιδιών λειτουργεί ως σημείο εκκίνησης μιας βαθύτερης θεσμικής μεταβολής, με συνέπειες που αγγίζουν τον πυρήνα της δημοκρατικής λειτουργίας και της ατομικής αυτονομίας.
Είτε για την καταπολέμηση του εθισμού στο διαδίκτυο, είτε για τον περιορισμό της τρομοκρατίας, προφάσεις υπάρχουν πολλές – αναλόγως τις πολιτικές. Αλλά ο σκοπός ίδιος. Η απόλυτη ψηφιακή υποδούλωσή μας…
Λύσεις, χωρίς απαγορεύσεις και αποκλεισμούς
Το γεγονός ότι τα παιδιά και οι έφηβοι επηρεάζονται από τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης αποτελεί υπαρκτή κοινωνική πρόκληση. Η επίδραση αφορά την ψυχική υγεία, τη συγκέντρωση, την εικόνα σώματος, την έκθεση σε βία ή πορνογραφικό υλικό, τον διαδικτυακό εκφοβισμό και την εξάρτηση από τη συνεχή επιβεβαίωση. Η αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων μπορεί να γίνει με στοχευμένες πολιτικές που ενισχύουν την προστασία χωρίς να οδηγούν σε καθολικό αποκλεισμό ή σε υποχρεωτική ψηφιακή ταυτοποίηση.
Πρώτη κατεύθυνση αποτελεί η ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας. Η συστηματική εισαγωγή μαθημάτων ψηφιακού γραμματισμού στο σχολείο από το Δημοτικό έως το Λύκειο μπορεί να διδάσκει στα παιδιά πώς λειτουργούν οι αλγόριθμοι, πώς παράγεται η παραπληροφόρηση, πώς προστατεύονται τα προσωπικά δεδομένα και πώς αναγνωρίζονται χειριστικές πρακτικές. Η γνώση του μηχανισμού μειώνει την παθητική κατανάλωση και ενισχύει την κριτική σκέψη. Η επιμόρφωση γονέων και εκπαιδευτικών είναι εξίσου σημαντική, ώστε να υπάρχει κοινό πλαίσιο κατανόησης και καθοδήγησης.
Δεύτερη κατεύθυνση αφορά τη ρύθμιση των ίδιων των πλατφορμών. Η πολιτεία μπορεί να επιβάλει υποχρεωτικά πρότυπα σχεδιασμού φιλικά προς την παιδική ηλικία, όπως περιορισμό των μηχανισμών συνεχούς κύλισης, απενεργοποίηση αυτόματων ειδοποιήσεων για ανηλίκους, αυστηρό φιλτράρισμα διαφημίσεων και απαγόρευση στοχευμένης διαφήμισης σε παιδιά. Η ρύθμιση μπορεί να επικεντρώνεται στη λειτουργία του συστήματος και όχι στην καθολική ταυτοποίηση του χρήστη.
Τρίτη κατεύθυνση είναι η ενίσχυση των γονικών εργαλείων ελέγχου, με διαφάνεια και απλότητα. Οι πλατφόρμες μπορούν να υποχρεωθούν να παρέχουν σαφή dashboards για τον χρόνο χρήσης, το είδος περιεχομένου και τις αλληλεπιδράσεις, με δυνατότητα ρύθμισης ωρών πρόσβασης ή θεματικών περιορισμών. Η ευθύνη παραμένει στην οικογένεια, ενισχυμένη από τεχνολογικά μέσα, χωρίς να απαιτείται καθολική καταγραφή ταυτότητας.
Τέταρτη κατεύθυνση συνδέεται με την ψυχική υγεία. Η δημιουργία δομών σχολικής ψυχολογικής υποστήριξης και γραμμών βοήθειας για περιστατικά διαδικτυακού εκφοβισμού μπορεί να προσφέρει άμεση παρέμβαση. Η πρόληψη βασίζεται στην έγκαιρη αναγνώριση συμπτωμάτων εξάρτησης και στην παροχή συμβουλευτικής στήριξης. Η ενίσχυση της φυσικής δραστηριότητας, της τέχνης και των κοινωνικών δραστηριοτήτων λειτουργεί ως αντιστάθμισμα στην υπερβολική οθονική έκθεση.
Πέμπτη κατεύθυνση αφορά την ενίσχυση της διαφάνειας των αλγορίθμων. Οι ρυθμιστικές αρχές μπορούν να απαιτήσουν από τις πλατφόρμες δημοσιοποίηση βασικών παραμέτρων λειτουργίας των συστημάτων προώθησης περιεχομένου, ιδίως όταν απευθύνονται σε ανηλίκους. Η ανεξάρτητη εποπτεία από ειδικούς επιστήμονες και φορείς προστασίας δεδομένων ενισχύει τη λογοδοσία χωρίς να επιβάλλει γενικευμένη ταυτοποίηση χρηστών.
Έκτη κατεύθυνση είναι η δημιουργία εναλλακτικών ψηφιακών χώρων ειδικά σχεδιασμένων για παιδιά και εφήβους, με αυστηρό πλαίσιο ασφάλειας και παιδαγωγική προσέγγιση. Δημόσιες ή συνεταιριστικές πρωτοβουλίες μπορούν να αναπτύξουν πλατφόρμες που δεν βασίζονται στην εμπορευματοποίηση της προσοχής και στη συλλογή δεδομένων. Η ύπαρξη ποιοτικών εναλλακτικών μειώνει την εξάρτηση από τα εμπορικά κοινωνικά δίκτυα.
Έβδομη κατεύθυνση συνδέεται με τον περιορισμό του χρόνου χρήσης μέσω ενσωματωμένων ορίων. Οι πλατφόρμες μπορούν να υποχρεωθούν να εφαρμόζουν προεπιλεγμένα χρονικά όρια για ανήλικους λογαριασμούς, με αυτόματη αποσύνδεση μετά από συγκεκριμένο διάστημα. Η πρακτική αυτή μειώνει την υπερβολική έκθεση χωρίς να αποκλείει την πρόσβαση.
Όγδοη κατεύθυνση αφορά την αυστηρή εφαρμογή της νομοθεσίας για την προστασία προσωπικών δεδομένων ανηλίκων. Η επιβολή σημαντικών προστίμων σε περιπτώσεις παράνομης συλλογής ή επεξεργασίας δεδομένων δημιουργεί ισχυρό αντικίνητρο για καταχρηστικές πρακτικές. Η έμφαση μετατοπίζεται από τον έλεγχο του πολίτη στον έλεγχο της εταιρείας.
Η βελτίωση της κατάστασης προϋποθέτει συνδυασμό παιδείας, ρύθμισης και κοινωνικής ευθύνης. Η προσέγγιση μπορεί να στοχεύει στη μείωση των κινδύνων, στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των παιδιών και στη διαφάνεια των τεχνολογικών συστημάτων. Η προστασία της ανηλικότητας αποτελεί θεμιτό στόχο, ο οποίος μπορεί να υπηρετηθεί με εργαλεία που σέβονται τα θεμελιώδη δικαιώματα και αποφεύγουν τη δημιουργία μηχανισμών καθολικής ψηφιακής επιτήρησης.
