Η «δαμόκλειος σπάθη» του Ορμούζ πάνω από τον Τραμπ – Οι όροι της Τεχεράνης

Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν το ισχυρότερο διαπραγματευτικό χαρτί της Τεχεράνης απέναντι στον Ντόναλντ Τραμπ, καθώς το Ιράν δεν εμφανίζεται διατεθειμένο να εγκαταλείψει τον έλεγχο της στρατηγικής θαλάσσιας οδού πριν εξασφαλίσει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα εφαρμόσουν όσα είχαν συμφωνηθεί στο μνημόνιο κατανόησης της 17ης Ιουνίου.

Οι όροι που ανακοίνωσε η ιρανική πλευρά για την επαναλειτουργία των Στενών συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό με δεσμεύσεις που, σύμφωνα με την ανάλυση, είχαν ήδη ενταχθεί στο μνημόνιο το οποίο είχε αποδεχθεί ο Αμερικανός πρόεδρος.

Η Τεχεράνη θεωρεί ότι εάν ανοίξει τώρα πλήρως τα Στενά, θα χάσει το βασικότερο μέσο πίεσης που διαθέτει έναντι της Ουάσινγκτον. Για τον λόγο αυτό επιδιώκει πρώτα χειροπιαστές κινήσεις από τις Ηνωμένες Πολιτείες και στη συνέχεια αποκλιμάκωση του ελέγχου που ασκεί στη ναυσιπλοΐα.

Η διατήρηση της αβεβαιότητας στα Στενά κρατά παράλληλα ψηλά τις διεθνείς τιμές ενέργειας και αυξάνει την πίεση στα κράτη του Περσικού Κόλπου, των οποίων μεγάλο μέρος των ενεργειακών εξαγωγών εξαρτάται από τη συγκεκριμένη θαλάσσια δίοδο.

Με αυτόν τον τρόπο, η Τεχεράνη επιδιώκει να μεταφέρει την πίεση και προς τους περιφερειακούς συμμάχους της Ουάσινγκτον, οι οποίοι έχουν κάθε λόγο να ζητούν από την αμερικανική κυβέρνηση την αποκατάσταση της συμφωνίας και τη σταθεροποίηση της ναυσιπλοΐας.

Το Ιράν απαιτεί πρώτα οικονομικές και στρατιωτικές δεσμεύσεις

Ο Εσφαντιά Μπατμανγκελιτζ, ιδρυτής του Bourse & Bazaar Foundation, εκτιμά ότι η δυσπιστία ανάμεσα στο Ιράν και τις Ηνωμένες Πολιτείες έχει φτάσει σε τέτοιο επίπεδο ώστε η Τεχεράνη δεν πρόκειται να βασιστεί μόνο σε πολιτικές υποσχέσεις.

Κατά την εκτίμησή του, το Ιράν θέλει πρώτα να εξασφαλίσει πραγματική οικονομική ανακούφιση, ώστε να αποκτήσει τους πόρους που χρειάζεται για την ανοικοδόμηση και τη σταθεροποίηση της οικονομίας του. Μόνο μετά από συγκεκριμένες αμερικανικές κινήσεις θα μπορούσε να εξετάσει την παραχώρηση μέρους του ελέγχου των Στενών.

Οι Ιρανοί αξιωματούχοι, όπως σημείωσε, φοβούνται ότι εάν ανοίξουν τη θαλάσσια οδό πριν υλοποιηθούν οι συμφωνημένοι όροι, ο Ντόναλντ Τραμπ θα μπορούσε να παρουσιάσει την εξέλιξη ως προσωπική επιτυχία και στη συνέχεια να απομακρυνθεί από τις υπόλοιπες διαπραγματεύσεις.

Για την Τεχεράνη, επομένως, τα Στενά λειτουργούν ως μηχανισμός δέσμευσης της αμερικανικής πλευράς. Όσο η κατάσταση παραμένει ανοιχτή, η Ουάσινγκτον εξακολουθεί να έχει ισχυρό κίνητρο για να ολοκληρώσει το συνολικό πακέτο συμφωνίας.

Ο Αλί Βαέζ, επικεφαλής του προγράμματος για το Ιράν στη Διεθνή Ομάδα Κρίσεων, περιέγραψε χαρακτηριστικά τα Στενά του Ορμούζ ως «δαμόκλειο σπάθη πάνω από τον Τραμπ».

Όπως υποστήριξε, η ιρανική ηγεσία επιδιώκει να αποκομίσει πρώτα τα οφέλη που θεωρεί ότι της οφείλονται, χωρίς να εγκαταλείψει το σημαντικότερο διαπραγματευτικό πλεονέκτημα που διαθέτει.

Οι απαιτήσεις της Τεχεράνης παρουσιάστηκαν από τον Μοχάμεντ Μπαγέρ Ζολγκάντρ, γραμματέα του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας του Ιράν.

Μεταξύ των βασικών όρων περιλαμβάνονται η άρση του ναυτικού αποκλεισμού, η κατάργηση των κυρώσεων στις εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου και πετροχημικών προϊόντων, η αποδέσμευση ιρανικών περιουσιακών στοιχείων και η αποχώρηση αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων από την ευρύτερη περιοχή γύρω από το Ιράν.

Η Τεχεράνη ζητά επίσης πολεμικές αποζημιώσεις, τερματισμό των επιθέσεων εναντίον περιφερειακών συμμάχων της, μεταξύ των οποίων ο Λίβανος, καθώς και παύση των στρατιωτικών απειλών εναντίον της ίδιας της χώρας.

Σύμφωνα με την ανάλυση, σχεδόν όλες αυτές οι απαιτήσεις —με εξαίρεση τις αποζημιώσεις— είχαν ήδη συμπεριληφθεί στο μνημόνιο της 17ης Ιουνίου.

Ακόμη και το ζήτημα των αποζημιώσεων δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά. Ιρανοί αξιωματούχοι το έχουν χρησιμοποιήσει επανειλημμένα ως διαπραγματευτικό εργαλείο με στόχο να εξασφαλίσουν ευρύτερη χαλάρωση των αμερικανικών κυρώσεων.

Σχεδόν έτοιμη η συμφωνία με το Ομάν, αλλά όχι το άνοιγμα των Στενών

Παράλληλα, οι συνομιλίες της Τεχεράνης με το Ομάν για τον τρόπο με τον οποίο θα ρυθμιστεί η ναυσιπλοΐα όταν αποκατασταθεί η διέλευση από τα Στενά έχουν προχωρήσει σημαντικά.

Ο Αλί Βαέζ εκτιμά ότι το τεχνικό σκέλος των διαπραγματεύσεων βρίσκεται ουσιαστικά κοντά στην ολοκλήρωσή του. Η ιρανική πλευρά, ωστόσο, επιμένει ότι η συμφωνία με το Ομάν δεν αρκεί από μόνη της για να ανοίξει η θαλάσσια οδός.

Η τελική απόφαση θα συνδεθεί με την αποκατάσταση του μνημονίου κατανόησης και την υλοποίηση συγκεκριμένων δεσμεύσεων από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν Αμπάς Αραγτσί δήλωσε ότι οι διαπραγματεύσεις με το Ομάν βρίσκονται στα τελικά στάδια και ότι τεχνικές ομάδες εργάζονται πάνω στους σχετικούς χάρτες.

Διευκρίνισε, ωστόσο, ότι μια διμερής συμφωνία με το Ομάν δεν σημαίνει αυτόματο άνοιγμα των Στενών. Η Τεχεράνη εξακολουθεί να συνδέει την επαναφορά της κανονικής ναυσιπλοΐας με την εκπλήρωση όρων που έχουν μεταφερθεί προς την Ουάσινγκτον μέσω διαμεσολαβητών.

Σύμφωνα με ανάλυση των New York Times, η ίδια προϋπόθεση επηρεάζει και οποιαδήποτε μελλοντική διαπραγμάτευση για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, το οποίο αποτέλεσε βασικό σημείο αντιπαράθεσης ανάμεσα στις δύο πλευρές.

Η ιρανική ηγεσία θεωρεί ότι χωρίς επιστροφή σε ένα κοινά αποδεκτό πλαίσιο δεσμεύσεων δεν μπορεί να υπάρξει ούτε σταθερή συμφωνία για τα Στενά ούτε ουσιαστική διαπραγμάτευση για το πυρηνικό ζήτημα.

Το πρόβλημα περιπλέκεται από τις διαφορετικές γραμμές που υπάρχουν στο εσωτερικό του ιρανικού συστήματος εξουσίας.

Η Σαναμ Βακίλ, διευθύντρια του προγράμματος Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής στο Chatham House, επισημαίνει ότι ένα τμήμα της ιρανικής ηγεσίας βλέπει τη διπλωματία ως το βασικό εργαλείο για την οικονομική ανοικοδόμηση της χώρας.

Οι σκληροπυρηνικότερες δυνάμεις, αντίθετα, αντιμετωπίζουν με βαθιά καχυποψία οποιαδήποτε υποχώρηση και προτιμούν να διατηρήσουν τον έλεγχο των Στενών, ακόμη και εάν αυτό έχει οικονομικό κόστος για το ίδιο το Ιράν.

Η λογική τους στηρίζεται στην εκτίμηση ότι ο Ντόναλντ Τραμπ δεν θα θελήσει να επιστρέψει εύκολα σε νέα γενικευμένη πολεμική σύγκρουση και επομένως η Τεχεράνη μπορεί να συνεχίσει να πιέζει χωρίς να εγκαταλείψει το βασικό της πλεονέκτημα.

Αντίστοιχες αντιθέσεις φαίνεται να εντοπίζει η ιρανική πλευρά και στην Ουάσινγκτον. Ορισμένοι Αμερικανοί αξιωματούχοι εμφανίζονται να προκρίνουν τη διπλωματική οδό, ενώ άλλοι θεωρούν ότι απαιτείται νέα στρατιωτική πίεση.

Η Τεχεράνη εκτιμά ότι ο ίδιος ο Τραμπ μετακινείται ανάμεσα στις δύο γραμμές ανάλογα με τις εξελίξεις, γεγονός που αυξάνει ακόμη περισσότερο τη δυσπιστία.

Στο Ιράν υπάρχει επίσης ο φόβος ότι μόλις αποκατασταθεί η ελεύθερη ναυσιπλοΐα, ο Αμερικανός πρόεδρος μπορεί να θεωρήσει ότι το βασικό πολιτικό πρόβλημα έχει λυθεί και να εγκαταλείψει τις υπόλοιπες δεσμεύσεις.

«Δεν θέλουν να το κάνουν δωρεάν», σημείωσε η Βακίλ, υπογραμμίζοντας ότι για την Τεχεράνη τα Στενά δεν αφορούν πρωτίστως τέλη διέλευσης ή οικονομικά έσοδα. Αφορούν τον έλεγχο και τη δυνατότητα άσκησης πίεσης για ολόκληρο το πακέτο της συμφωνίας.

Στον πυρήνα της αντιπαράθεσης βρίσκεται τελικά η πλήρης έλλειψη εμπιστοσύνης ανάμεσα στις δύο πλευρές.

Ο Μπατμανγκελιτζ υποστηρίζει ότι το Ιράν θα μπορούσε να είχε παρουσιάσει ακόμη σκληρότερους όρους, όμως επέλεξε να επιστρέψει στο μνημόνιο της 17ης Ιουνίου ως πιθανή βάση για έναν μόνιμο τερματισμό της σύγκρουσης.

Το κρίσιμο ζήτημα, όπως τόνισε, είναι πλέον τι μπορεί να κάνει η αμερικανική κυβέρνηση ώστε να αποδείξει στην Τεχεράνη ότι οι δεσμεύσεις της έχουν πραγματική αξία και θα εφαρμοστούν.

Η Σαναμ Βακίλ χαρακτηρίζει το μνημόνιο ως το μοναδικό διαθέσιμο έδαφος πάνω στο οποίο μπορεί να οικοδομηθεί μια ευρύτερη συμφωνία. Η απόσταση ανάμεσα στις δύο πλευρές, ωστόσο, παραμένει μεγάλη.

Μέχρι να αλλάξει αυτή η εικόνα, τα Στενά του Ορμούζ θα εξακολουθήσουν να αποτελούν το ισχυρότερο όπλο πίεσης της Τεχεράνης. Το Ιράν γνωρίζει ότι όσο κρατά υπό έλεγχο μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη, η Ουάσινγκτον δεν μπορεί εύκολα να κλείσει τον φάκελο της σύγκρουσης.