Αιγαίο: 196 ζώνες προστασίας και αυστηροί περιορισμοί – Τι αλλάζει στα νησιά

Στο Συμβούλιο της Επικρατείας κατατέθηκε την Παρασκευή 16 Οκτωβρίου από το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας το σχέδιο Προεδρικού Διατάγματος για τη δημιουργία του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Νοτίου Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες, μιας εκτεταμένης προστατευόμενης περιοχής που θα καλύπτει χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιου και νησιωτικού χώρου.

Η κατάθεση του σχεδίου αποτελεί σημαντικό θεσμικό στάδιο για την υλοποίηση του πάρκου. Θα προηγηθεί η προβλεπόμενη επεξεργασία από το Συμβούλιο της Επικρατείας και, στη συνέχεια, θα ακολουθήσει η έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος, με το οποίο θα καθοριστεί το καθεστώς προστασίας και διαχείρισης της περιοχής.

Η συγκεκριμένη πρωτοβουλία εντάσσεται στον κυβερνητικό σχεδιασμό που ανακοινώθηκε από τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη τον Απρίλιο του 2024, κατά τη διεθνή διάσκεψη «Our Ocean» στην Αθήνα. Τότε είχε αναληφθεί η δέσμευση για τη δημιουργία δύο μεγάλων θαλάσσιων πάρκων, στις Νότιες Κυκλάδες και στο Ιόνιο Πέλαγος.

Το ΥΠΕΝ χαρακτηρίζει το νέο πλαίσιο ως ουσιαστική παρέμβαση για τη διατήρηση του θαλάσσιου φυσικού πλούτου, την προστασία ευαίσθητων οικοσυστημάτων και την ενίσχυση της βιοποικιλότητας. Παράλληλα, υποστηρίζει ότι η εφαρμογή του θα συνδυαστεί με μέτρα στήριξης των νησιωτικών κοινωνιών και των παραδοσιακών παραγωγικών δραστηριοτήτων.

Η δημιουργία του πάρκου συνδέεται και με τις ευρωπαϊκές και διεθνείς υποχρεώσεις της Ελλάδας για την προστασία της φύσης, καθώς η επέκταση των θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών αποτελεί κεντρικό στόχο της περιβαλλοντικής πολιτικής έως το 2030.

Περισσότερα από 9.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα – Οι περιοχές και η βιοποικιλότητα

Το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Νοτίου Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες περιλαμβάνει 73 νησιωτικά συμπλέγματα, νησιά και νησίδες, καθώς και χερσαίες περιοχές που ήδη υπάγονται στο ευρωπαϊκό δίκτυο προστασίας Natura 2000.

Στην έκτασή του εντάσσονται προστατευόμενες περιοχές της Μήλου, της Κιμώλου, της Φολεγάνδρου, της Σικίνου, της Σαντορίνης, της Ανάφης, της Αμοργού, της Ηρακλειάς, της Σχοινούσας, του Κουφονησίου, της Κινάρου και των Λεβίθων.

Το πάρκο καλύπτει επίσης τις γειτονικές θαλάσσιες εκτάσεις, εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων, δημιουργώντας ένα ευρύ δίκτυο προστασίας στο Νότιο Αιγαίο. Συνολικά, περιλαμβάνει 18 υφιστάμενες θαλάσσιες και χερσαίες περιοχές Natura 2000.

Η συνολική θαλάσσια επιφάνειά του υπερβαίνει τα 9.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ η χερσαία έκταση ξεπερνά τα 250 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Με την ίδρυση της νέας προστατευόμενης περιοχής, προβλέπεται να υπαχθούν σε καθεστώς προστασίας επιπλέον 8.407,14 τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιου χώρου, πέρα από τις περιοχές που καλύπτονται ήδη από το δίκτυο Natura 2000.

Οι Νότιες Κυκλάδες αποτελούν μια από τις σημαντικότερες περιοχές διατήρησης της θαλάσσιας ζωής στη Μεσόγειο. Στα οικοσυστήματά τους συναντώνται σπάνια θαλάσσια θηλαστικά, προστατευόμενα πτηνά και υποθαλάσσιοι οικότοποι με ιδιαίτερη οικολογική αξία.

Ξεχωριστή σημασία έχει η παρουσία της μεσογειακής φώκιας Monachus monachus. Με βάση τα στοιχεία που παραθέτει το υπουργείο, στην ευρύτερη περιοχή του πάρκου καταγράφεται το 37,5% του πληθυσμού του είδους στην Ελλάδα, ποσοστό που αντιστοιχεί περίπου στο 19% του παγκόσμιου πληθυσμού.

Στον υποθαλάσσιο χώρο υπάρχουν εκτεταμένα λιβάδια Ποσειδωνίας, κοραλλιογενείς σχηματισμοί και οικοσυστήματα μεγάλου βάθους, που αποτελούν καταφύγια και περιοχές αναπαραγωγής για ψάρια, ασπόνδυλα, θαλάσσια θηλαστικά και κητώδη.

Ιδιαίτερη είναι και η σημασία της περιοχής για την ορνιθοπανίδα. Το πάρκο περιλαμβάνει τόπους αναπαραγωγής που φιλοξενούν σημαντικά ποσοστά των ελληνικών πληθυσμών προστατευόμενων θαλασσοπουλιών.

Ειδικότερα, τα στοιχεία του ΥΠΕΝ καταγράφουν στην περιοχή το 17,7% του εθνικού πληθυσμού του Μαυροπετρίτη, το 12,5% του Μύχου, το 11% του Αρτέμη, το 36% του Αιγαιόγλαρου και το 13% του Θαλασσοκόρακα.

Η διατήρηση αυτών των πληθυσμών συνδέεται με την προστασία των τόπων φωλεοποίησης, τη διαχείριση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων και τον περιορισμό παρεμβάσεων που ενδέχεται να προκαλούν υποβάθμιση των οικοσυστημάτων.

196 ζώνες προστασίας – Περιορισμοί στην αλιεία και μέτρα για τις τοπικές κοινωνίες

Το σχέδιο Προεδρικού Διατάγματος προβλέπει τη δημιουργία 196 ζωνών προστασίας, στις οποίες θα ορίζονται συγκεκριμένες επιτρεπόμενες χρήσεις και δραστηριότητες, τόσο στον χερσαίο όσο και στον θαλάσσιο χώρο.

Το υπουργείο επισημαίνει ότι οι λεπτομέρειες εφαρμογής των περιορισμών και των διαχειριστικών παρεμβάσεων θα εξειδικευτούν μέσα από το Σχέδιο Διαχείρισης του πάρκου.

Σημαντικές αλλαγές προβλέπονται για την αλιευτική δραστηριότητα, με στόχο τη μείωση της επιβάρυνσης του θαλάσσιου πυθμένα και την προστασία των περιοχών αναπαραγωγής της θαλάσσιας ζωής.

Μεταξύ των βασικών ρυθμίσεων περιλαμβάνεται η καθολική απαγόρευση χρήσης συρόμενων αλιευτικών εργαλείων που έρχονται σε επαφή με τον βυθό, όπως οι μηχανότρατες, εντός του θαλάσσιου πάρκου.

Για τους επαγγελματίες αλιείς που θα επηρεαστούν από τη συγκεκριμένη απαγόρευση προβλέπεται η δυνατότητα οικονομικής αποζημίωσης, με τις σχετικές παρεμβάσεις να εξειδικεύονται στο πλαίσιο της διαχείρισης της προστατευόμενης περιοχής.

Επιπλέον, το σχέδιο θεσπίζει απαγόρευση αλιείας από τις 15 Απριλίου έως τις 31 Μαΐου, σε απόσταση έως μισό ναυτικό μίλι από την ακτή. Η συγκεκριμένη ρύθμιση θα μπορεί να επανεξετάζεται μέσα από το Σχέδιο Διαχείρισης, ανάλογα με τα επιστημονικά δεδομένα και τις ανάγκες προστασίας.

Στο νέο καθεστώς ενσωματώνονται επίσης οι πρακτικές του «Αμοργοράματος», της πρωτοβουλίας που αναπτύχθηκε στην Αμοργό με τη συμμετοχή των τοπικών αλιέων και προβλέπει παρεμβάσεις για τη διατήρηση των αλιευτικών αποθεμάτων.

Ανάλογα μέτρα προγραμματίζεται να εφαρμοστούν και στη θαλάσσια περιοχή του Ακρωτηρίου της Σαντορίνης, με στόχο την ενίσχυση της προστασίας των τοπικών οικοσυστημάτων.

Περιορισμοί προβλέπονται ακόμη για την ανεξέλεγκτη αγκυροβόληση σκαφών σε ευαίσθητες θαλάσσιες περιοχές, ιδιαίτερα όπου υπάρχουν λιβάδια Ποσειδωνίας και ύφαλοι.

Η σταδιακή ρύθμιση της αγκυροβόλησης αποσκοπεί στην αποτροπή της καταστροφής των υποθαλάσσιων οικοτόπων από τις άγκυρες και τις αλυσίδες των σκαφών, οι οποίες μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές φθορές στον θαλάσσιο πυθμένα.

Παρά τους περιορισμούς, το σχέδιο προβλέπει τη συνέχιση παραδοσιακών δραστηριοτήτων που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της οικονομικής και κοινωνικής ζωής των νησιών.

Η μικρή παράκτια αλιεία, η κτηνοτροφία και η μελισσοκομία διατηρούνται, ενώ όπου είναι εφικτό προβλέπονται παρεμβάσεις για την ενίσχυσή τους, ώστε να συνεχίσουν να ασκούνται στο πλαίσιο ενός οργανωμένου συστήματος περιβαλλοντικής προστασίας.

Ιδιαίτερη μέριμνα προβλέπεται και για την προστασία στοιχείων της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς, όπως οι παραδοσιακές ξερολιθιές, οι αναβαθμίδες και οι στέρνες, που συνδέονται με την ιστορική διαμόρφωση του κυκλαδίτικου τοπίου.

Το σχέδιο περιλαμβάνει επίσης ειδική πρόβλεψη για τις ανάγκες εθνικής άμυνας, επιτρέποντας χωρίς περιορισμούς τις ενέργειες, τις υποδομές και τα έργα που εξυπηρετούν αποκλειστικά αμυντικούς σκοπούς.

Ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, δήλωσε ότι η Ελλάδα προχωρά στην ενίσχυση της προστασίας της θαλάσσιας ζωής εντός περιοχών της εθνικής της κυριαρχίας, μέσα από έναν ευρύτερο σχεδιασμό που περιλαμβάνει και το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ιονίου.

Κατά τον υπουργό, με τη δημιουργία των δύο πάρκων η χώρα αναμένεται να υπερβεί πριν από το 2030 τον ευρωπαϊκό στόχο προστασίας του 30% των θαλασσών της, φτάνοντας σε ποσοστό άνω του 35%.

Η κυβερνητική επιδίωξη είναι να συνδυαστεί η προστασία της βιοποικιλότητας με τη βιώσιμη οικονομική δραστηριότητα και τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής στις νησιωτικές περιοχές.

Η εφαρμογή του νέου καθεστώτος θα απαιτήσει αποτελεσματική εποπτεία, επιστημονική παρακολούθηση και επαρκή χρηματοδότηση των μέτρων διαχείρισης. Ιδιαίτερη σημασία θα έχει ο τρόπος με τον οποίο θα υλοποιηθούν οι προβλεπόμενες αποζημιώσεις και οι ρυθμίσεις που επηρεάζουν τους επαγγελματίες αλιείς.

Η πραγματική αποτελεσματικότητα του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Νοτίου Αιγαίου θα κριθεί από την εφαρμογή των μέτρων προστασίας και τη δυνατότητα των τοπικών κοινωνιών να συνεχίσουν τις παραγωγικές τους δραστηριότητες. Η έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος, μετά τον έλεγχο του Συμβουλίου της Επικρατείας, θα αποτελέσει το επόμενο θεσμικό βήμα για την υλοποίηση του σχεδιασμού.