Η κλιματική κρίση αποξηραίνει την Ευρώπη με πρωτοφανή ταχύτητα

Η ακραία ζέστη που τροφοδοτείται από την κλιματική κρίση αποξηραίνει την Ευρώπη με ταχύτητα που οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν πρωτοφανή. Νέα ανάλυση δείχνει ότι οι υψηλές θερμοκρασίες ενισχύουν δραματικά τη θερινή ξηρασία, επιταχύνοντας την απώλεια νερού από τα εδάφη, τα ποτάμια, τις λίμνες, τους ταμιευτήρες και τη βλάστηση.

Το φαινόμενο δεν συνδέεται πλέον αποκλειστικά με τη μειωμένη βροχόπτωση. Η ολοένα θερμότερη ατμόσφαιρα έχει μεγαλύτερη ικανότητα να απορροφά υγρασία από το περιβάλλον, με αποτέλεσμα ακόμη και περιοχές που προηγήθηκαν βροχεροί μήνες να οδηγούνται γρήγορα σε συνθήκες έντονης ξηρότητας.

Οι καύσωνες που κατέρριψαν ιστορικά ρεκόρ προκάλεσαν μαζική εξάτμιση νερού από ποτάμια, λίμνες, φυτά και καλλιεργούμενες εκτάσεις. Σύμφωνα με τα συμπεράσματα της μελέτης, οι συγκεκριμένες συνθήκες έγιναν περίπου 80 φορές πιθανότερες στη Δυτική Ευρώπη εξαιτίας της παγκόσμιας υπερθέρμανσης και 40 φορές πιθανότερες στην Ανατολική Ευρώπη.

Η ακραία ξηρότητα του εδάφους στη δυτική πλευρά της ηπείρου έγινε πέντε φορές πιθανότερη λόγω της κλιματικής επιβάρυνσης που προκαλεί η καύση ορυκτών καυσίμων. Στην Ανατολική Ευρώπη, η πιθανότητα εμφάνισης αντίστοιχων συνθηκών αυξήθηκε κατά έντεκα φορές.

Η ξηρασία αλλάζει μορφή και πλήττει ολόκληρη την Ευρώπη

Για δεκαετίες, η ξηρασία αντιμετωπιζόταν κυρίως ως συνέπεια μιας παρατεταμένης περιόδου περιορισμένων βροχοπτώσεων. Η φετινή εικόνα ανατρέπει αυτή την παραδοσιακή αντίληψη, καθώς ο προηγούμενος χειμώνας στη Δυτική Ευρώπη χαρακτηρίστηκε ιδιαίτερα βροχερός.

Παρά τα υψηλά επίπεδα βροχής, η έντονη άνοδος της θερμοκρασίας εξαφάνισε σε σύντομο χρονικό διάστημα σημαντικό τμήμα της διαθέσιμης υγρασίας. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η κλιματική κρίση μεταβάλλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο δημιουργείται και εξελίσσεται η ξηρασία.

Η σημερινή κατάσταση στη Δυτική Ευρώπη κατατάσσεται στην κατηγορία της «ακραίας ξηρασίας». Σε έναν πλανήτη χωρίς την ανθρωπογενή υπερθέρμανση, τα ίδια επίπεδα θα χαρακτηρίζονταν απλώς «μέτρια».

Η αξιολόγηση αφορά την περίοδο μέχρι το τέλος Ιουνίου, δηλαδή τις πρώτες εβδομάδες του καλοκαιριού. Παρ’ όλα αυτά, οι συνέπειες έχουν ήδη πάρει μεγάλη έκταση και έχουν οδηγήσει κυβερνήσεις και τοπικές αρχές στην εφαρμογή έκτακτων περιορισμών κατανάλωσης νερού.

Στο μεγαλύτερο μέρος της νότιας Αγγλίας έχει ήδη απαγορευτεί η χρήση λάστιχου για το πότισμα κήπων και άλλες μη απαραίτητες χρήσεις, καθώς τα διαθέσιμα αποθέματα νερού υποχωρούν και η ζήτηση αυξάνεται λόγω των υψηλών θερμοκρασιών.

Οι επιπτώσεις της ξηρασίας είναι εμφανείς σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Ισπανία και Γαλλία έχουν πληγεί από ισχυρές και φονικές δασικές πυρκαγιές, ενώ οι καλλιεργητές βρίσκονται αντιμέτωποι με ορισμένα από τα πιο ξηρά εδάφη που έχουν καταγραφεί.

Οι εκτιμήσεις κάνουν λόγο για απώλεια περίπου εννέα εκατομμυρίων τόνων σιτηρών σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η μείωση της παραγωγής αναμένεται να προκαλέσει πιέσεις στις τιμές των τροφίμων και να επιβαρύνει περαιτέρω την επισιτιστική ασφάλεια.

Στη Γαλλία προβλέπεται η χειρότερη συγκομιδή καλαμποκιού των τελευταίων πέντε δεκαετιών. Στη Ρουμανία, περισσότερα από ένα εκατομμύριο εκτάρια καλλιεργήσιμης γης έχουν ήδη υποστεί καταστροφές.

Σοβαρά προβλήματα προκαλεί και η πτώση της στάθμης των ευρωπαϊκών ποταμών. Η μειωμένη ροή περιορίζει την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας και δυσκολεύει τη μεταφορά εμπορευμάτων με φορτηγίδες, αυξάνοντας το κόστος για τη βιομηχανία και το εμπόριο.

Στον Ρήνο, στο σημείο του Λόμπιτ στην Ολλανδία, η στάθμη του νερού βρίσκεται χαμηλότερα ακόμη και από τα ελάχιστα επίπεδα που είχαν καταγραφεί στο εξαιρετικά θερμό καλοκαίρι του 1976.

Η ταυτόχρονη πίεση στην αγροτική παραγωγή, στην ενέργεια και στις μεταφορές δημιουργεί τον κίνδυνο νέων ανατιμήσεων. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι οι αυξήσεις θα πλήξουν δυσανάλογα τα νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα, τα οποία διαθέτουν μικρότερη δυνατότητα απορρόφησης του πρόσθετου κόστους.

Η θερμότερη ατμόσφαιρα απορροφά την υγρασία

Οι ερευνητές θεωρούν πλέον ιδιαίτερα ισχυρή τη σύνδεση ανάμεσα στην ανθρωπογενή κλιματική κρίση και στη σταδιακή αποξήρανση των ευρωπαϊκών καλοκαιριών.

Ο δρ Ντόμινικ Σουμάχερ, από το Ομοσπονδιακό Πολυτεχνείο της Ζυρίχης, επισήμανε ότι καταγράφεται αυξανόμενη τάση για ασυνήθιστα ξηρά εδάφη ήδη από την άνοιξη, πριν ξεκινήσει η περίοδος των υψηλότερων θερινών θερμοκρασιών.

Όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία, τόσο αυξάνεται η ικανότητα της ατμόσφαιρας να απορροφά υγρασία. Ο θερμότερος αέρας αφαιρεί νερό από τα εδάφη, τις λίμνες, τα ποτάμια, τους ταμιευτήρες και τα φυτά με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα.

Η ξηρασία του 2026 εμφανίστηκε περίπου δύο μήνες νωρίτερα σε σύγκριση με το αντίστοιχο φαινόμενο του 2022. Η πρώιμη εμφάνισή της αυξάνει τον κίνδυνο να διαρκέσει περισσότερο και να αποκτήσει μεγαλύτερη ένταση μέχρι την ολοκλήρωση του καλοκαιριού.

Ο συνδυασμός υγρού χειμώνα και άνοιξης με τις υψηλές θερινές θερμοκρασίες δημιουργεί ιδιαίτερα επικίνδυνες συνθήκες για την εκδήλωση πυρκαγιών. Οι βροχές ευνοούν την ανάπτυξη πυκνής βλάστησης, η οποία στη συνέχεια αποξηραίνεται και μετατρέπεται σε εύφλεκτη ύλη.

Η δρ Μαριάμ Ζαχαρία, από το Ιμπίριαλ Κόλετζ του Λονδίνου και μέλος της ερευνητικής ομάδας, χαρακτήρισε εξαιρετικά ανησυχητικό το γεγονός ότι οι σημερινές συνθήκες καταγράφονται ενώ η μέση παγκόσμια θερμοκρασία έχει αυξηθεί κατά περίπου 1,4 βαθμούς Κελσίου.

Στην περίπτωση που οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου οδηγήσουν την υπερθέρμανση στους 2,8 βαθμούς Κελσίου, οι συνθήκες έντονης εξάτμισης ενδέχεται να εμφανίζονται με διπλάσια συχνότητα.

Χωρίς γρήγορη και δραστική μείωση των εκπομπών, η Ευρώπη απειλείται από επαναλαμβανόμενα καλοκαίρια ακραίας ζέστης και ξηρασίας, με ολοένα βαρύτερες συνέπειες για τα υδάτινα αποθέματα, την παραγωγή τροφίμων, την ενέργεια και τη δημόσια υγεία.

Ο επικεφαλής του ΟΗΕ για το κλίμα, Σάιμον Στιλ, χαρακτήρισε την επιδείνωση των ξηρασιών σαφή προειδοποίηση ότι ο πλανήτης υπερθερμαίνεται.

Όπως τόνισε, όσο συνεχίζεται η καύση μεγάλων ποσοτήτων άνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου, οι ξηρασίες που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή θα γίνονται εντονότερες και θα προκαλούν μεγαλύτερο οικονομικό και κοινωνικό κόστος.

Κατά τον ίδιο, η ταχύτερη μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αποτελεί το βασικό εργαλείο για τον περιορισμό της υπερθέρμανσης και των συνεπειών της.

Η επιστημονική ανάλυση πραγματοποιήθηκε από την κοινοπραξία World Weather Attribution, η οποία χρησιμοποίησε μεθόδους που έχουν αξιολογηθεί από ομοτίμους για να εξετάσει την εξέλιξη της ξηρασίας.

Για τη Δυτική Ευρώπη αναλύθηκε η περίοδος από τον Απρίλιο έως τον Ιούνιο, με επίκεντρο την Αγγλία, τη Γαλλία, την Ισπανία, την Πορτογαλία και την Ιταλία.

Στην Ανατολική Ευρώπη, όπου οι μειωμένες βροχοπτώσεις διαρκούν ήδη έναν χρόνο, εξετάστηκαν οι τελευταίοι δώδεκα μήνες σε δεκαπέντε χώρες, από το Βέλγιο έως την Εσθονία.

Οι επιστήμονες συνέκριναν παρατηρήσεις και κλιματικά μοντέλα από τον σημερινό πλανήτη, ο οποίος είναι θερμότερος κατά 1,4 βαθμούς, με τις συνθήκες που θα επικρατούσαν χωρίς την ανθρώπινη επίδραση στο κλίμα.

Το συμπέρασμα ήταν σαφές: η ανθρωπογενής υπερθέρμανση έκανε την ξηρασία του 2026 αισθητά σοβαρότερη τόσο στη δυτική όσο και στην ανατολική πλευρά της Ευρώπης.

Προγενέστερη μελέτη της ίδιας επιστημονικής ομάδας είχε καταλήξει ότι ο καύσωνας στα τέλη Ιουνίου ήταν ο ισχυρότερος που έχει καταγραφεί στην Ευρώπη και ότι δεν θα μπορούσε να εμφανιστεί με αυτή την ένταση χωρίς την κλιματική κρίση.

Υπολογίζεται ότι περίπου 20.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους εξαιτίας των ακραίων θερμοκρασιών. Από αυτούς, περίπου 2.200 θάνατοι καταγράφηκαν στην Αγγλία και την Ουαλία.

Ξεχωριστή μελέτη εκτίμησε ότι μόνο στο Ηνωμένο Βασίλειο οι ώρες εργασίας που χάθηκαν λόγω της ζέστης προκάλεσαν οικονομική ζημιά μεγαλύτερη από ένα δισεκατομμύριο λίρες.

Ο Τομ Λάνκαστερ, από τη βρετανική Μονάδα Πληροφόρησης για την Ενέργεια και το Κλίμα, επισήμανε ότι τα κύματα καύσωνα αποδεικνύουν πως η κλιματική αλλαγή αποτελεί ήδη πρόβλημα του παρόντος.

Οι επιπτώσεις της επεκτείνονται στην ύδρευση, στη γεωργία, στην ενέργεια, στην εργασία και στην ικανότητα των κρατών να εξασφαλίσουν επαρκή και ασφαλή αποθέματα νερού.

Η πρόεδρος της Εθνικής Ομάδας Ξηρασίας της Αγγλίας, Χέλεν Γουέικχαμ, τόνισε ότι ο ξηρός καιρός μειώνει τα αποθέματα, την ίδια στιγμή που οι υψηλές θερμοκρασίες αυξάνουν την κατανάλωση.

Ο συγκεκριμένος συνδυασμός δημιουργεί μια κρίσιμη και δύσκολα διαχειρίσιμη κατάσταση. Η Ευρώπη βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με μια νέα κλιματική πραγματικότητα, στην οποία η έλλειψη νερού, οι πυρκαγιές και οι απώλειες στην παραγωγή δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά, αλλά επαναλαμβανόμενες συνέπειες της συνεχιζόμενης υπερθέρμανσης.