Ζούμε σε μια εποχή όπου η εικόνα της δύναμης συχνά υπερισχύει της ουσίας της αξίας. Σε πολλές εκφάνσεις της δημόσιας ζωής — από την πολιτική και τα social media μέχρι την επιχειρηματικότητα και την ποπ κουλτούρα — παρατηρείται ένα παράδοξο φαινόμενο: η ωμή ισχύς, η επιβολή, η αδιαλλαξία και ο κυνισμός να προκαλούν θαυμασμό, ενώ η ήσυχη, συστηματική παραγωγή αξίας να περνά σχεδόν απαρατήρητη.
Η δύναμη, όμως, χωρίς παραγωγή αξίας είναι κενό κέλυφος. Ιστορικά, κάθε μορφή ισχύος που διατηρήθηκε στον χρόνο είχε πίσω της μια βάση δημιουργίας: οικονομική παραγωγή, τεχνολογική καινοτομία, κοινωνική οργάνωση, πολιτισμικό κεφάλαιο. Η πραγματική δυνατότητα άσκησης δύναμης προκύπτει από το να μπορείς να παράγεις κάτι που οι άλλοι χρειάζονται, σέβονται ή επιθυμούν. Η αξία γεννά επιρροή· όχι το αντίστροφο.
Κι όμως, ένα τμήμα της σύγχρονης κοινωνίας φαίνεται να γοητεύεται από τη σκηνοθετημένη εικόνα του «ισχυρού» ανθρώπου: του αδίστακτου, του επιθετικού, του ανθρώπου που «δεν μασάει», που επιβάλλεται χωρίς εξηγήσεις. Στο ψηφιακό περιβάλλον αυτό μεταφράζεται σε θαυμασμό προς πρόσωπα που προβάλλουν υπερβολική αυτοπεποίθηση, περιφρόνηση για τους κανόνες και επιδεικτική κυριαρχία. Η χρησιμότητα, η συνέπεια, η προσφορά, η οικοδόμηση — όλα αυτά θεωρούνται συχνά βαρετά ή δευτερεύοντα.
Το παράδοξο είναι ότι πολλοί από τους θαυμαστές αυτής της «λατρείας της δύναμης» είναι οι ίδιοι αποκομμένοι από την παραγωγή αξίας. Δεν συμμετέχουν ουσιαστικά σε διαδικασίες δημιουργίας — είτε αυτό αφορά γνώση, εργασία, καινοτομία ή κοινωνική προσφορά. Αντί να επενδύουν στην ικανότητα να παράγουν, επενδύουν συναισθηματικά στην ταύτιση με κάποιον που φαίνεται να κατέχει ισχύ. Πρόκειται για μια έμμεση συμμετοχή: δεν μπορούν να φτάσουν το πρότυπο που θαυμάζουν, αλλά αντλούν ταυτότητα μέσω της υποστήριξής του.
Αυτή η αποσύνδεση από την παραγωγή αξίας έχει και βαθύτερες προεκτάσεις. Όταν ο άνθρωπος συνηθίζει να κυνηγά την εικόνα της άμεσης ισχύος και της γρήγορης επιβολής, αρχίζει να εθίζεται στο εφήμερο. Η υπομονή, η μακροπρόθεσμη προσπάθεια και η πειθαρχία που απαιτεί η δημιουργία αξίας μοιάζουν δυσβάσταχτες. Έτσι, η ίδια ψυχολογική λογική που ωθεί κάποιον να θαυμάζει την «εύκολη δύναμη» μπορεί να τον οδηγήσει και στην αναζήτηση γρήγορης και έντονης διέγερσης: στον τζόγο, στην κατάχρηση αλκοόλ, στη χρήση ναρκωτικών, σε συμπεριφορές που υπόσχονται άμεση ένταση και στιγμιαία υπεροχή απέναντι στη μονοτονία της καθημερινότητας.
Ο τζόγος, για παράδειγμα, υπόσχεται τη φαντασίωση της απότομης ανόδου — από το τίποτα στην απόλυτη ισχύ. Τα ναρκωτικά και το αλκοόλ προσφέρουν μια ψευδαίσθηση ελέγχου ή απελευθέρωσης από τα όρια. Όλες αυτές οι παθογένειες έχουν κοινό παρονομαστή: την αναζήτηση έντασης χωρίς δημιουργία, αποτελέσματος χωρίς διαδικασία, δύναμης χωρίς αξία. Είναι η ίδια λογική που απορρίπτει τον κόπο της παραγωγής και προτιμά την άμεση, συχνά αυτοκαταστροφική, ικανοποίηση.
Σε αυτό το πλαίσιο, η δύναμη αποσυνδέεται από τη δημιουργία και μετατρέπεται σε θέαμα. Η επιβολή γίνεται αισθητική επιλογή. Η σκληρότητα παρουσιάζεται ως αρετή. Ο άνθρωπος που χτίζει, που οργανώνει, που βελτιώνει συστήματα και ζωές, δεν προσφέρει εύκολο θέαμα. Δεν έχει θεατρικότητα. Η αξία του μετριέται σε βάθος χρόνου και όχι σε στιγμιαία εντύπωση.
Υπάρχει και μια βαθύτερη ψυχολογική διάσταση. Σε περιόδους αβεβαιότητας, κοινωνικής ρευστότητας και οικονομικής πίεσης, η εικόνα της απόλυτης δύναμης λειτουργεί καθησυχαστικά. Ο «ισχυρός» μοιάζει να έχει απαντήσεις, να μην αμφιβάλλει, να μη φοβάται. Αντίθετα, η παραγωγή αξίας απαιτεί υπομονή, αποδοχή της αποτυχίας, συνεργασία και συχνά αόρατη εργασία. Δεν προσφέρει άμεση συναισθηματική ανταμοιβή.
Όμως χωρίς παραγωγή αξίας, καμία δύναμη δεν διαρκεί. Όταν η κοινωνία παύει να εκτιμά την προσφορά και τη χρησιμότητα, αρχίζει να υπονομεύει τα ίδια της τα θεμέλια. Η ισχύς που δεν στηρίζεται σε δημιουργία αναγκαστικά καταφεύγει σε επιβολή. Και η επιβολή, όταν δεν συνοδεύεται από αξία, φθείρει τόσο αυτόν που την ασκεί όσο και αυτούς που τη θαυμάζουν.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η δύναμη έχει θέση στην ανθρώπινη κοινωνία — έχει. Το ζήτημα είναι από πού προέρχεται και προς τα πού κατευθύνεται. Αν πηγάζει από την ικανότητα να παράγεις αξία, να είσαι χρήσιμος, να προσφέρεις κάτι που βελτιώνει τον κόσμο γύρω σου, τότε είναι δύναμη δημιουργική. Αν, αντίθετα, αποτελεί απλώς εικόνα επιβολής χωρίς υπόβαθρο, τότε πρόκειται για σκιά ισχύος.
Ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο του φαινομένου δεν είναι ότι κάποιοι επιδιώκουν τη δύναμη, αλλά ότι ολοένα και λιγότεροι θαυμάζουν εκείνους που χτίζουν την αξία που καθιστά τη δύναμη εφικτή. Και μια κοινωνία που χάνει την ικανότητα να αναγνωρίζει την αξία, κινδυνεύει να αντικαταστήσει τη δημιουργία με την εξάρτηση και τη σταθερότητα με τη φευγαλέα ένταση.
