Η Μεταπολίτευση που μίκρυνε οικονομικά την Ελλάδα και γιγάντωσε την Τουρκία

Το 1974, στην αυγή της Μεταπολίτευσης, το ελληνικό ΑΕΠ σε σταθερές τιμές (2015) αντιστοιχούσε στο 77,80% του τουρκικού. Πενήντα χρόνια μετά, το 2024, το ποσοστό αυτό έχει κατρακυλήσει στο 16,99%. Η Ελλάδα από οικονομία που έφθανε σχεδόν τα τρία τέταρτα του μεγέθους της Τουρκίας έχει συρρικνωθεί σε περίπου ένα έκτο. Δεν πρόκειται για απλή στατιστική μεταβολή, πρόκειται για γεωοικονομική καθίζηση με στρατηγικές συνέπειες.

Για να αντιληφθεί κανείς το βάθος της μετατόπισης, αρκεί να ανατρέξει στη θεμελιώδη θέση του Paul Kennedy, καθηγητή ιστορίας στο Yale και συγγραφέα του κλασικού έργου The Rise and Fall of the Great Powers. Η διεθνής ισχύς, υποστηρίζει, δεν καθορίζεται αποκλειστικά από στρατεύματα και συμμαχίες, αλλά από τη μακροχρόνια σχετική οικονομική δυναμική. Όταν μία χώρα αναπτύσσεται ταχύτερα από μια άλλη, η ισορροπία ισχύος μετατοπίζεται αθόρυβα και αμείλικτα. Υπό αυτό το πρίσμα, η Ελλάδα δεν κατέρρευσε σε απόλυτους αριθμούς, κατέρρευσε σε σχέση με τον βασικό της ανταγωνιστή.

Στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, η Τουρκία διέθετε μεγαλύτερο πληθυσμό και ισχυρότερη χερσαία δύναμη, όμως η Ελλάδα διατηρούσε παραγωγική εγγύτητα. Το ελληνικό ΑΕΠ αντιστοιχούσε κατά μέσο όρο στο 78,41% του τουρκικού την περίοδο 1974–1980 και στο 65,22% την περίοδο 1981–1989. Η σχετική αυτή ισορροπία λειτουργούσε ως οικονομικό θεμέλιο της αποτρεπτικής ισχύος, επιτρέποντας τη χρηματοδότηση της άτυπης αναλογίας 7:10 στους εξοπλισμούς Ελλάδας–Τουρκίας. Η οικονομία παρείχε το υπόβαθρο στρατηγικής αντοχής.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και έπειτα, η απόκλιση μετατράπηκε σε σταθερή τάση. Το ελληνικό ΑΕΠ σε σχέση με το τουρκικό περιορίστηκε στο 48,41% την περίοδο 1996–2004 και στο 45,56% την περίοδο 2004–2009. Η χώρα διατηρούσε την ψευδαίσθηση σύγκλισης με την Ευρώπη, ιδίως μετά την ένταξη στην ΟΝΕ, όμως έναντι της Τουρκίας η σχετική ισχύς διαβρωνόταν. Η Άγκυρα επένδυε στη βιομηχανία, ενίσχυε τη δημογραφική της δυναμική, διεύρυνε την εσωτερική αγορά και έθετε τις βάσεις εξαγωγικής αμυντικής βιομηχανίας. Η Αθήνα επέλεγε μοντέλο υπηρεσιών, κατανάλωσης και δανεικής ευημερίας.

Μετά το 2009, η κατηφόρα επιταχύνθηκε. Από 44,51% το 2009, η αναλογία κατρακύλησε στο 31% το 2011, στο 24% το 2014, στο 20,39% το 2019 και στο 16,99% το 2024. Μέσα σε μία δεκαετία, η Ελλάδα απώλεσε πάνω από το μισό της σχετικής οικονομικής ισχύος έναντι της Τουρκίας. Οι εξοπλισμοί πάγωσαν, η δημοσιονομική πίεση έπνιξε κάθε στρατηγικό σχεδιασμό και η Τουρκία συνέχισε να επεκτείνει την παραγωγική της βάση και να ενισχύει τις ένοπλες δυνάμεις της.

Η θεωρία του Kennedy επαληθεύεται με μαθηματική ακρίβεια. Η στρατηγική ισχύς είναι παράγωγο της οικονομικής δυναμικής. Καμία στρατιωτική ισορροπία δεν επιβιώνει όταν αποκόπτεται από το σχετικό οικονομικό της υπόβαθρο. Η αναλογία 7:10 μπορούσε να σταθεί όταν η Ελλάδα βρισκόταν στο 77% του τουρκικού ΑΕΠ. Σήμερα, με οικονομική σχέση περίπου 1,7 προς 10, κάθε τέτοια φόρμουλα καθίσταται δημοσιονομικά ασφυκτική.

Παρ’ όλα αυτά, διάφοροι πολιτικοί συχνά επαίρονται για την οικονομική τους πολιτική αναφέροντας την αύξηση του ΑΕΠ κατά τη διάρκεια της θητείας τους. Αυτό δίνει την εντύπωση ότι “η Ελλάδα μεγάλωσε”, όταν στην πραγματικότητα μιλάμε απλώς για μια εσωστρεφή χρονική σύγκριση με τον ίδιο της τον εαυτό.

Η άλλη μισή αλήθεια, που κατά κανόνα παραλείπεται, είναι ότι η Ελλάδα, συγκρινόμενη ως έδει με τον βασικό της ανταγωνιστή, την Τουρκία, μίκρυνε κατά τη διάρκεια αυτών των περιόδων – δηλαδή μειώθηκε η σχετική ισχύς της, ανεξάρτητα από τις μεθόδους υπολογισμού του ΑΕΠ κάθε χώρας – και συνεχίζει να μικραίνει.

Σύμφωνα με αυτή την αλήθεια, οι μακροχρόνιες τάσεις της οικονομικής δυναμικής σε σχέση με τον αντίπαλο καθορίζουν πραγματικά την ισχύ και την ικανότητα επιρροής, όχι η μεμονωμένη ανάπτυξη σε απόλυτους αριθμούς. Επομένως, η προπαγανδιστική εμμονή των πολιτικών στα “καλά νέα” του ΑΕΠ δεν μπορεί τελικά να κρύψει τον “ελέφαντα μέσα στο δωμάτιο”, τη μεγαλύτερη εικόνα της σχετικής παρακμής.