Η νέα μορφή της καπνιστικής συνήθειας στους νέους

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καπνίσματος, που τιμάται στις 31 Μαΐου, οι ειδικοί επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τη μεταλλαγμένη μορφή που έχει λάβει η καπνιστική συνήθεια στη σύγχρονη εποχή. Η νικοτίνη, όπως επισημαίνεται, επιστρέφει δυναμικά στη ζωή των νέων ανθρώπων, όχι πλέον μέσω του παραδοσιακού τσιγάρου, αλλά μέσα από μια σειρά νέων, τεχνολογικά εξελιγμένων προϊόντων που παρουσιάζονται ως λιγότερο επιβλαβή ή ακόμα και ως ακίνδυνα.

Η Ζένια Σαριδάκη, παθολόγος-ογκολόγος και μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής του Δικτύου W4O Hellas, τονίζει ότι το κάπνισμα δεν ανήκει στο παρελθόν, αλλά μεταμορφώνεται και παραμένει εξίσου επικίνδυνο. Η κοινωνία, όπως εξηγεί, έχει πλέον μάθει να αναγνωρίζει τους κινδύνους του συμβατικού τσιγάρου, το οποίο έχει συνδεθεί με σοβαρά καρδιαγγειακά και αναπνευστικά νοσήματα, καθώς και με πολλούς τύπους καρκίνου. Ωστόσο, η σημερινή πρόκληση είναι πολύ πιο σύνθετη, καθώς η καπνιστική συνήθεια εμφανίζεται μέσα από ηλεκτρονικά τσιγάρα, προϊόντα ατμίσματος, θερμαινόμενο καπνό και συσκευές νέας γενιάς, που συνοδεύονται από ελκυστικές γεύσεις, χρώματα και ψηφιακή αισθητική.

Η νέα εικόνα της νικοτίνης

Η νικοτίνη, σύμφωνα με την κ. Σαριδάκη, επιστρέφει στους νέους με ένα νέο, πιο μοντέρνο και κοινωνικά αποδεκτό πρόσωπο, γεγονός που την καθιστά ακόμα πιο ύπουλη. Για πολλούς εφήβους, η πρώτη επαφή με τη νικοτίνη δεν γίνεται πλέον μέσω του συμβατικού τσιγάρου, αλλά μέσω του ατμίσματος. Η διαδικασία αυτή δεν ξεκινά πάντα ως συνειδητή επιλογή καπνίσματος, αλλά ως μια δοκιμή, μια περιέργεια, μια κοινωνική δραστηριότητα που μοιάζει ακίνδυνη ή ακόμα και "cool". Πριν καν γίνει αντιληπτό, η συνήθεια έχει ήδη κανονικοποιηθεί.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, τα οποία αξιοποιεί η καμπάνια της W4O Hellas, το άτμισμα αυξάνεται ραγδαία στους εφήβους τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ελλάδα. Διεθνώς, το 16% των παιδιών ηλικίας έως 13 ετών έχει δοκιμάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο, ενώ σχεδόν το 80% εκτίθεται συστηματικά σε σχετική διαφήμιση. Στην Ελλάδα, τα ποσοστά είναι ακόμα πιο ανησυχητικά: πάνω από 1 στους 2 μαθητές δηλώνει ότι έχει δοκιμάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο, ενώ 1 στους 3 εφήβους πιστεύει λανθασμένα ότι είναι λιγότερο βλαβερό από το συμβατικό τσιγάρο. Παράλληλα, οι έφηβοι που ατμίζουν έχουν τριπλάσιο κίνδυνο να ξεκινήσουν και το κάπνισμα.

Το κρίσιμο μήνυμα της πρόληψης

Η κ. Σαριδάκη υπογραμμίζει ότι το κρίσιμο μήνυμα δεν είναι ότι το ένα προϊόν είναι καλύτερο από το άλλο, αλλά ότι κανένα παιδί και κανένας έφηβος δεν χρειάζεται να ξεκινήσει μια σχέση με τη νικοτίνη, είτε σε μορφή τσιγάρου, είτε σε μορφή vape, είτε σε μορφή θερμαινόμενου καπνού. Η νικοτίνη είναι εξαιρετικά εθιστική και η έκθεση σε αυτήν κατά την εφηβεία είναι ιδιαίτερα ανησυχητική, καθώς ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμα σε στάδιο ανάπτυξης. Μπορεί να επηρεάσει τη μνήμη, τη συγκέντρωση, τη συμπεριφορά και τη λήψη αποφάσεων, δημιουργώντας από νωρίς τις προϋποθέσεις για εξάρτηση.

Το άτμισμα, ακόμα και όταν παρουσιάζεται ως "καθαρό" ή "λιγότερο βλαβερό", δεν είναι ακίνδυνο. Το αερόλυμα που εισπνέεται περιέχει χημικές, εν δυνάμει τοξικές, ουσίες, όπως βαρέα μέταλλα, αλδεΰδες, πτητικές οργανικές ενώσεις, νιτροζαμίνες και πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες. Αυτές οι ουσίες έχουν συσχετιστεί με φλεγμονή, ερεθισμό και βλάβες στο αναπνευστικό και το καρδιαγγειακό σύστημα, ενώ κάποιες από αυτές είναι αποδεδειγμένα καρκινογόνες.

Κοινωνικές και πολιτισμικές διαστάσεις

Το πρόβλημα, σύμφωνα με την κ. Σαριδάκη, δεν είναι μόνο ιατρικό, αλλά και κοινωνικό, πολιτισμικό και ψηφιακό. Η βιομηχανία και η κουλτούρα γύρω από τα νέα προϊόντα νικοτίνης αξιοποιούν γεύσεις, influencers, social media, ελκυστικές συσκευασίες και εικόνες που απευθύνονται άμεσα στους νέους. Η εξάρτηση δεν παρουσιάζεται ως εξάρτηση, αλλά ως στυλ, ως αξεσουάρ, ως τρόπος να ανήκεις σε μια παρέα.

Η W4O Hellas, ένα πανελλήνιο επιστημονικό δίκτυο που ιδρύθηκε το 2014 από πέντε γυναίκες παθολόγους-ογκολόγους, αποφάσισε να πάρει θέση απέναντι σε αυτή τη νέα πραγματικότητα. Το δίκτυο έχει αναπτύξει σημαντικό κοινωνικό και επιστημονικό αποτύπωμα, με δράσεις πρόληψης, ενημέρωσης και δωρεάν προγράμματα γενετικού ελέγχου για περισσότερες από 700 γυναίκες ασθενείς στην Ελλάδα. Η απόφαση να ασχοληθεί ενεργά με το άτμισμα και το κάπνισμα στους νέους ήταν μια βαθιά ανθρώπινη και επιστημονική ανάγκη, όπως τονίζουν τα μέλη της Συντονιστικής Επιτροπής.

Η καμπάνια που μιλά στη γλώσσα των νέων

Η νέα anti-vaping καμπάνια της W4O Hellas δημιουργήθηκε με στόχο να μιλήσει στη γλώσσα των νέων, να αποδομήσει τη δήθεν "cool" εικόνα του ατμίσματος και να δείξει ότι η πραγματική αυτοπεποίθηση δεν χρειάζεται νικοτίνη. Η καμπάνια βασίστηκε σε μια απλή αλλά ισχυρή ιδέα: δεν αρκεί να λες το σωστό μήνυμα, πρέπει να το πεις με τρόπο που να ακούγεται. Το ζητούμενο, όπως εξηγεί η κ. Σαριδάκη, δεν είναι να φοβηθούν τα παιδιά, αλλά να νιώσουν αρκετά δυνατά ώστε να μη χρειάζονται τη νικοτίνη για να αισθανθούν αποδεκτά.

Η W4O Hellas στέλνει ένα καθαρό μήνυμα προς τους νέους, τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς, την πολιτεία και την κοινωνία: η νικοτίνη δεν είναι μόδα, το άτμισμα δεν είναι αθώο, το κάπνισμα δεν είναι παρελθόν και η νέα γενιά δεν πρέπει να γίνει η επόμενη γενιά καρκινοπαθών. Η πρόληψη σήμερα δεν μπορεί να περιμένει. Πρέπει να μπει στα σχολεία, στις οικογένειες, στις παρέες, στις οθόνες και στα social media, φτάνοντας εκεί όπου ξεκινά η επιρροή, πριν ξεκινήσει η εξάρτηση.