Η νύχτα του Αγίου Φιλίππου: Η πλημμύρα του 1896

Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Αθήνα και ο Πειραιάς ήταν δύο σχετικά μικρές πόλεις, με την πλειονότητα των κατοίκων να διαμένει σε πλινθόκτιστα μονώροφα σπίτια που περιβάλλονταν από κοινές αυλές. Παρόλο που είχε ξεκινήσει η ανέγερση νεοκλασικών μεγάρων, αυτά ξεχώριζαν ως μεμονωμένες εξαιρέσεις ανάμεσα στους χαμηλούς συνοικισμούς. Η πολεοδομική ανάπτυξη ήταν άναρχη και οι υποδομές ύδρευσης και αποχέτευσης κάλυπταν μόλις τις στοιχειώδεις ανάγκες, αφήνοντας τις πόλεις ευάλωτες σε φυσικές καταστροφές.

Στην Αθήνα, τα σπίτια απλώνονταν γύρω από τον Ιλισό και τον Κηφισό ποταμό, οι οποίοι κατέληγαν στον Φαληρικό Όρμο. Ανάμεσά τους κυλούσαν μικρότεροι παραπόταμοι, όπως ο Ηριδανός, ο Κυκλοβόρος και ο Βοϊδοπνίχτης. Οι κοίτες τους ήταν ανοιχτές και το νερό έρεε σε κοινή θέα, προκαλώντας ανησυχία, κυρίως το φθινόπωρο, όταν οι βροχές ήταν συχνές. Στον Πειραιά, το Αλίπεδον —ο εκτεταμένος παραθαλάσσιος βάλτος που σχηματίστηκε από προσχώσεις και συνέδεσε το προϊστορικό νησί του Πειραιά με την Αττική— μπαζωνόταν σταδιακά για να εγκατασταθούν εργοστάσια. Το όνομά του περιγράφει την περιοχή: μια επίπεδη έκταση κοντά στη θάλασσα. Με τις επιχώσεις, όμως, είχε χαθεί ακόμη και η μικρή φυσική κλίση του εδάφους, δυσκολεύοντας την αποστράγγιση των νερών της βροχής.

Οι περισσότερες κατοικίες ήταν φτωχικές και πρόχειρα κατασκευασμένες. Σπιτάκια ξεπηδούσαν το ένα δίπλα στο άλλο, ακόμη και κοντά στις κοίτες των ποταμών και των παραποτάμων, περιορίζοντας τις διεξόδους του νερού. Από το 1869 το λεκανοπέδιο διέθετε σιδηρόδρομο που συνέδεε την Αθήνα με τον Πειραιά, ενώ το 1895 η γραμμή έφτασε έως την Ομόνοια. Η πόλη προετοιμαζόταν για τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες, όμως η ανάπτυξη των υποδομών προχωρούσε αργά.

Η νύχτα της καταστροφής

Η θεομηνία έπληξε την περιοχή στις 14 Νοεμβρίου, ανήμερα του Αγίου Φιλίππου, και βρήκε τους κατοίκους κυριολεκτικά στον ύπνο. Ήταν προχωρημένο βράδυ και οι περισσότεροι είχαν ήδη ξαπλώσει. Μόνο οι εργάτες της νυχτερινής βάρδιας στα εργοστάσια παρέμεναν ξύπνιοι. Η βροχή είχε αρχίσει στις 9 Νοεμβρίου και συνεχιζόταν επί πέντε ημέρες, με μικρές διακοπές. Εκείνη τη νύχτα, λίγο πριν από τα μεσάνυχτα, οι κάτοικοι πετάχτηκαν από τα κρεβάτια τους. Στον Πειραιά, ο ορμητικός ήχος της βροχής και του χαλαζιού, τα σφυρίγματα των εργοστασίων, οι φωνές των εργατών που είχαν εγκλωβιστεί στις στέγες και οι καμπάνες των εκκλησιών συνέθεταν ένα σκηνικό τρόμου.

Η θάλασσα είχε φουσκώσει και τα νερά ξεχύθηκαν στη στεριά. Ορμητικοί χείμαρροι εισέβαλαν στους δρόμους και στα σπίτια, ξερίζωσαν δέντρα, γκρέμισαν μάντρες και γέφυρες, κατέστρεψαν στέγες και παρέσυραν ανθρώπους. Στην Αθήνα, τα νερά του Κηφισού, του Ιλισού και των παραποτάμων τους φούσκωσαν και αναζήτησαν διέξοδο. Ξήλωσαν τις σιδηροδρομικές γραμμές, πλημμύρισαν το εργοστάσιο φωταερίου και έφτασαν έως τον Φαληρικό Όρμο, μετατρέποντάς τον σε λιμνοθάλασσα. Εκεί ξεβράστηκαν πτώματα ανθρώπων και ζώων. Οι νεκροί ξεπέρασαν τους 60. Πολύς καιρός χρειάστηκε για να σταθούν ξανά στα πόδια τους οι δύο πόλεις.

Σχεδόν ενάμιση αιώνα αργότερα, το ερώτημα παραμένει: Τα παθήματα γίνονται άραγε μαθήματα;