ΗΠΑ-Ιράν: Κοντά σε ενδιάμεση συμφωνία

Σε οριακό σημείο για τη Μέση Ανατολή, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν εμφανίζονται να βρίσκονται κοντά σε μια ενδιάμεση συμφωνία αποκλιμάκωσης, παρά το νέο στρατιωτικό επεισόδιο στα Στενά του Ορμούζ.

Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις της αμερικανικής Κεντρικής Διοίκησης, οι δυνάμεις των ΗΠΑ κατέρριψαν αρκετά ιρανικά επιθετικά drones, τα οποία φέρονται να είχαν στόχο εμπορικά πλοία που διέρχονταν από τη στρατηγική θαλάσσια δίοδο του Περσικού Κόλπου.

Η Centcom ανέφερε ότι τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη εξουδετερώθηκαν τις τελευταίες ώρες και ότι η διέλευση των εμπορικών πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ συνεχίζεται χωρίς διακοπή. Το περιστατικό σημειώθηκε σε μια εξαιρετικά ευαίσθητη στιγμή, καθώς οι δύο πλευρές, μαζί με το Πακιστάν που διαδραματίζει ρόλο μεσολαβητή, εμφανίζονται πιο κοντά από ποτέ σε ένα μνημόνιο κατανόησης.

Παρά την πρόσκαιρη ένταση, η διπλωματική κινητικότητα δεν φαίνεται να έχει ανακοπεί. Ο πρωθυπουργός του Πακιστάν Σεχμπάζ Σαρίφ, ο οποίος έχει αναλάβει διαμεσολαβητικό ρόλο, δήλωσε ότι η ειρήνη δεν ήταν ποτέ τόσο κοντά, ενώ Αμερικανός αξιωματούχος φέρεται να αποτιμά τις πιθανότητες συμφωνίας στο 80% με 85%.

Το προσχέδιο της ενδιάμεσης συμφωνίας

Το υπό διαμόρφωση σχέδιο προβλέπει άμεσα βήματα αποκλιμάκωσης, με πρώτο σημείο μια εκεχειρία 60 ημερών. Η παύση των συγκρούσεων θα αφορά όλα τα ενεργά μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου, με στόχο να δοθεί χρόνος για πιο ουσιαστικές πολιτικές και τεχνικές διαπραγματεύσεις.

Κεντρικό σημείο του προσχεδίου είναι και η επαναφορά της ομαλής ναυσιπλοΐας στον Περσικό Κόλπο. Το Ιράν θα δεσμευθεί να επιτρέψει την ελεύθερη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ, ενώ οι ΗΠΑ θα τερματίσουν τον ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών στην περιοχή.

Παράλληλα, προβλέπεται η έναρξη συνομιλιών ανάμεσα στο Ιράν και κράτη της περιοχής για το μελλοντικό καθεστώς διαχείρισης των Στενών του Ορμούζ. Πρόκειται για κρίσιμο ζήτημα, καθώς η συγκεκριμένη θαλάσσια δίοδος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαύλους του πλανήτη.

Το προσχέδιο περιλαμβάνει επίσης την εκκίνηση τεχνικών συνομιλιών για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης. Οι διαπραγματεύσεις αυτές θα πρέπει να ολοκληρωθούν εντός των 60 ημερών της εκεχειρίας, χωρίς ακόμη να είναι σαφές τι θα ακολουθήσει εάν οι δύο πλευρές δεν καταλήξουν σε οριστική συμφωνία.

Αν και ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί άφησε αρχικά ανοιχτό το ενδεχόμενο ψηφιακής υπογραφής της συμφωνίας, οι πληροφορίες συγκλίνουν στο ότι η τελική οριστικοποίηση θα γίνει στη Γενεύη, όπου είχαν πραγματοποιηθεί οι προκαταρκτικές επαφές τον Φεβρουάριο, πριν από την έκρηξη του πολέμου.

Από αμερικανικής πλευράς, επικεφαλής της αντιπροσωπείας αναμένεται να είναι ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, με εντολή του Ντόναλντ Τραμπ. Από την πλευρά του Ιράν, κεντρικό ρόλο φέρεται να έχει ο στρατηγός Μοχαμάντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ, πρόεδρος του ιρανικού Κοινοβουλίου.

Τα ανοιχτά μέτωπα μετά την εκεχειρία

Το μνημόνιο κατανόησης, ακόμη και αν υπογραφεί, δεν ισοδυναμεί με τελική ειρήνη. Θα αποτελέσει κυρίως ένα πρώτο πλαίσιο αποκλιμάκωσης, με τα δυσκολότερα ζητήματα να μετατίθενται στην επόμενη φάση των διαπραγματεύσεων.

Πρώτο και πιο κρίσιμο ζήτημα παραμένει το μέλλον του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν. Η κυβέρνηση Τραμπ υποστηρίζει ότι η Τεχεράνη δεσμεύεται να μην αποκτήσει πυρηνικά όπλα, ωστόσο παραμένει ανοιχτό αν θα διατηρηθεί περιορισμένο πρόγραμμα για ειρηνικούς σκοπούς ή αν θα απαιτηθεί πλήρης τερματισμός του εμπλουτισμού ουρανίου.

Δεύτερο μεγάλο ζήτημα είναι ο μηχανισμός επιτήρησης. Οι δύο πλευρές πρέπει να συμφωνήσουν ποιος θα ελέγχει τις ιρανικές εγκαταστάσεις, με ποια συχνότητα και με ποιες εξουσίες. Το θέμα παραπέμπει στη συμφωνία της περιόδου Ομπάμα, την οποία ο Ντόναλντ Τραμπ είχε απορρίψει ως ανεπαρκή.

Ακόμη ένα εμπόδιο αφορά τα υπάρχοντα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου. Η Ουάσινγκτον ζητά την καταστροφή ή την απομάκρυνση του υλικού, μέρος του οποίου βρίσκεται σε βαθιά υπόγειες εγκαταστάσεις. Στο τραπέζι βρίσκεται και το ενδεχόμενο μετατροπής του σε καύσιμο χαμηλότερου βαθμού εμπλουτισμού.

Σοβαρό πεδίο διαπραγμάτευσης αποτελούν και τα «παγωμένα» ιρανικά περιουσιακά στοιχεία, ύψους δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η Τεχεράνη ζητά την αποδέσμευσή τους, ενώ η αμερικανική πλευρά ξεκαθαρίζει ότι δεν θα υπάρξει άμεση οικονομική ανταμοιβή. Η πρόσβαση στα κεφάλαια θα συνδέεται σταδιακά με την εφαρμογή των δεσμεύσεων από το Ιράν.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η μόνιμη ασφάλεια στα Στενά του Ορμούζ. Η Ουάσινγκτον επιδιώκει να διασφαλίσει ότι η Τεχεράνη δεν θα χρησιμοποιήσει ξανά τη στρατηγική αυτή δίοδο ως μοχλό πίεσης προς τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας.

Τέλος, ανοιχτό παραμένει το ζήτημα των περιφερειακών οργανώσεων που υποστηρίζονται από το Ιράν, όπως η Χεζμπολάχ και η Χαμάς. Ο περιορισμός της ιρανικής επιρροής σε αυτά τα δίκτυα αποτελεί πάγιο αίτημα της Ουάσινγκτον και του Ισραήλ.

Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου έχει ήδη διαμηνύσει ότι δεν πρόκειται να αποδεχθεί καμία συμφωνία που δεν αποτρέπει οριστικά το ενδεχόμενο πυρηνικού Ιράν. Από την άλλη πλευρά, η Τεχεράνη κατηγορεί το Ισραήλ ότι αναζητά προσχήματα για να υπονομεύσει τη διαδικασία.

Η ενδιάμεση συμφωνία μπορεί να ανοίξει δρόμο αποκλιμάκωσης, όμως η πραγματική δοκιμασία θα αρχίσει μετά την υπογραφή. Η Μέση Ανατολή βρίσκεται σε σημείο όπου μια εκεχειρία μπορεί να αποτρέψει την άμεση ανάφλεξη, χωρίς να λύνει ακόμη τα βαθύτερα στρατηγικά ρήγματα ανάμεσα στις ΗΠΑ, το Ιράν, το Ισραήλ και τους περιφερειακούς παίκτες.