Χρειάζεται κανείς μεγάλη πολιτική διαίσθηση για να αντιληφθεί εγκαίρως το βάθος μιας κοινωνικής αλλαγής πριν αυτή εκδηλωθεί στους δρόμους, με πανό, απεργίες και συνθήματα. Όμως οι ήχοι της αλλαγής στο ευρωπαϊκό συνταξιοδοτικό σύστημα δεν είναι μελωδικοί. Είναι υπόκωφοι, διαπεραστικοί και –πάνω απ’ όλα– αμείλικτοι. Οι αριθμοί δεν συγχωρούν. Η γήρανση του πληθυσμού, η μείωση της γεννητικότητας και η αύξηση του προσδόκιμου ζωής συνθέτουν ένα τριπλό μέτωπο πίεσης. Πίεσης που δεν είναι μόνον λογιστική ή οικονομική, αλλά βαθιά πολιτική και ηθική.
Πριν από δύο χρόνια, η Γαλλία συγκλονίστηκε από ένα τέτοιο κοινωνικό ρήγμα. Η απόφαση του Προέδρου Μακρόν να αυξήσει το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης από τα 62 στα 64 έτη προκάλεσε σεισμικές δονήσεις. Πορείες, απεργίες, αποχές. Ο γαλλικός δρόμος –ο πιο πολιτικός της Ευρώπης– έβραζε. Όμως οι κυβερνήσεις δεν νομοθετούν στη βάση της στιγμιαίας κατακραυγής. Αντιλαμβάνονται πως το κράτος πρόνοιας, για να σταθεί όρθιο στον 21ο αιώνα, χρειάζεται επανασχεδιασμό. Ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ρήξη.
Στα 70… με νόμο
Το παράδειγμα της Δανίας είναι το πλέον χαρακτηριστικό. Χωρίς τυμπανοκρουσίες, χωρίς δραματικά διαγγέλματα, η κυβέρνηση ενέκρινε νομοσχέδιο που ανεβάζει σταδιακά την ηλικία συνταξιοδότησης στα 70 έτη έως το 2040. Πρόκειται για μία από τις πιο ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις στην Ευρώπη. Ήσυχη, αλλά καθοριστική. Εφαρμόζεται σε όσους έχουν γεννηθεί μετά την 31η Δεκεμβρίου 1970. Ουσιαστικά, σηματοδοτεί την πρώτη γενιά Ευρωπαίων που θα ζήσει – και θα εργάζεται – πολύ περισσότερο από τις προηγούμενες.
Η ρύθμιση δεν είναι κεραυνός εν αιθρία. Εδράζεται σε συμφωνία του 2006, η οποία συνέδεσε την ηλικία συνταξιοδότησης με την εξέλιξη του προσδόκιμου ζωής. Η λογική είναι απλή: όσο περισσότερο ζούμε, τόσο περισσότερο πρέπει να εργαζόμαστε για να διασφαλίσουμε ένα αξιοπρεπές επίπεδο σύνταξης. Η υπουργός Απασχόλησης της Δανίας υπερασπίστηκε την απόφαση ως αναγκαία για τις μελλοντικές γενιές. Παραδέχθηκε, ωστόσο, ότι το μοντέλο χρήζει αναπροσαρμογής ώστε να λαμβάνει υπόψη τις ανισότητες στην επαγγελματική διάρκεια και τη φύση της εργασίας.
Αμέσως εκδηλώθηκαν αντιδράσεις από τα συνδικάτα, ειδικά από τον τομέα της βαριάς εργασίας. Το συνδικάτο 3F υποστήριξε ότι η μεταρρύθμιση πλήττει δυσανάλογα τους εργαζόμενους χαμηλότερης εκπαίδευσης και εισοδήματος, οι οποίοι σπάνια φτάνουν τα 70 σε καλή φυσική κατάσταση. Τρία στα τέσσερα μέλη του συνδικάτου δήλωσαν ότι δεν πιστεύουν πως μπορούν να εργάζονται μέχρι εκείνη την ηλικία.
Η Δανία όμως δεν είναι μόνη της σε αυτό το μονοπάτι. Η Γερμανία έχει δρομολογήσει την αύξηση των ορίων στα 67 μέχρι το 2031. Η Ολλανδία στο ίδιο πλαίσιο, μέχρι το 2028. Το Ηνωμένο Βασίλειο ακολουθεί. Μάλιστα, σύμφωνα με το Διεθνές Κέντρο Μακροζωίας, προβλέπεται η ανάγκη αύξησης του ορίου ηλικίας στα 71 έτη έως το 2050. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ήδη, το όριο έχει φτάσει στα 67 έτη, ενώ φωνές από το Ρεπουμπλικανικό στρατόπεδο μιλούν για περαιτέρω άνοδο. Ο πρόεδρος Τραμπ πάντως δεσμεύθηκε πως δεν θα αλλάξει ούτε ημέρα.
Και στην Ελλάδα, όμως, το ρολόι μετράει. Με βάση τη νομοθεσία που έχει ήδη ψηφιστεί, από το 2027 η ηλικία συνταξιοδότησης θα επανεκτιμάται αυτόματα κάθε τρία χρόνια, ανάλογα με την εξέλιξη του προσδόκιμου ζωής μετά το 65ο έτος. Σήμερα, οι ασφαλισμένοι βγαίνουν στα 62 με 40 χρόνια εργασίας ή στα 67 με 15 χρόνια. Η τελευταία μελέτη της Εθνικής Αναλογιστικής Αρχής προειδοποιεί: από το 2027, το όριο για πλήρη σύνταξη θα πάει στα 63 και 5 μήνες, ενώ το γενικό όριο θα ανέλθει στα 68 και μισό.
Όλα δείχνουν ότι η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να υποστηρίξει ένα μοντέλο συνταξιοδότησης που βασίστηκε σε πληθυσμιακές σταθερές της δεκαετίας του ’70. Το κοινωνικό συμβόλαιο επαναδιαπραγματεύεται. Η συζήτηση δεν είναι πια «αν» αλλά «πώς» και «πότε». Ο πολίτης του μέλλοντος δεν θα εργάζεται απλώς περισσότερα χρόνια· θα καλείται να το κάνει με μεγαλύτερη ευελιξία, ίσως και με διαφορετικά εργαλεία στήριξης, όπως η τμηματική συνταξιοδότηση, τα ειδικά καθεστώτα για βαρέα επαγγέλματα και τα επαγγελματικά ταμεία.
Η πρόκληση είναι μπροστά μας. Και για μία ακόμη φορά, η πολιτική θα χρειαστεί να υπερβεί τις κραυγές και να μιλήσει με την ψυχρή γλώσσα των αριθμών. Οι ηγέτες καλούνται να αποδείξουν ότι η κοινωνική δικαιοσύνη μπορεί να συνυπάρχει με τη δημοσιονομική υπευθυνότητα. Διότι το μέλλον των συντάξεων δεν είναι μόνο θέμα ηλικίας. Είναι, κυρίως, θέμα πολιτισμού.
