Η γεωστρατηγική εξίσωση Ελλάδας – Ισραήλ – Αιγύπτου και οι εκκρεμότητες της ελληνικής διπλωματίας στην Αν. Μεσόγειο

Με επίκεντρο τη διπλωματική εμβάθυνση και τον γεωστρατηγικό αναπροσανατολισμό της χώρας, η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη επιδιώκει να κεφαλαιοποιήσει το πλέγμα συνεργασιών που έχει διαμορφωθεί με το Ισραήλ και την Αίγυπτο. Μέσω επαφών υψηλού επιπέδου και θεσμικών ανταλλαγών που συνοδεύονται από ευρεία επικοινωνιακή προβολή, επιχειρείται η ενίσχυση του ρόλου της Ελλάδας ως εγγυήτριας δύναμης σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο, καθώς και ως ενεργειακής πύλης προς την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η εν λόγω στρατηγική δεν διαμορφώθηκε εν μία νυκτί. Αποτελεί προϊόν πολυετούς προσέγγισης που ξεκίνησε σταδιακά με την αναβάθμιση των ελληνοϊσραηλινών και ελληνοαιγυπτιακών σχέσεων, κυρίως κατά την τελευταία δεκαετία. Ο καταλύτης σε αυτή την προσέγγιση υπήρξε η ενεργός συμμετοχή της Κυπριακής Δημοκρατίας, η οποία πρωτοστάτησε στη διαμόρφωση του άξονα Λευκωσίας – Ιερουσαλήμ και Λευκωσίας – Καΐρου, αξιοποιώντας τον ενεργειακό πλούτο που αποκαλύφθηκε εντός της ΑΟΖ της.

Ο ενεργειακός πλούτος, κυρίως σε μορφή φυσικού αερίου, αποτέλεσε τη «συγκολλητική ουσία» της τριμερούς συνεργασίας που μετεξελίχθηκε σε πολυμερείς περιφερειακές πρωτοβουλίες, με στόχο την εξασφάλιση της μεταφοράς ενέργειας από τα κοιτάσματα της Αν. Μεσογείου προς την ευρωπαϊκή αγορά. Η Ελλάδα, εξαιτίας της γεωγραφικής της θέσης, εισήλθε σε αυτό το πλέγμα ως κρίσιμος διαμετακομιστικός κόμβος – ως «ενεργειακή πύλη» της Ανατολής προς τη Δύση.

Οι ελληνικές κυβερνήσεις αγκάλιασαν αυτό τον ρόλο, τον οποίο ενίσχυσαν με την προώθηση των αγωγών φυσικού αερίου και των σχεδίων ηλεκτρικής διασύνδεσης (όπως το EuroAsia Interconnector), καθώς και με την αμυντική και στρατιωτική σύμπραξη με το Ισραήλ και την Αίγυπτο. Εντούτοις, όπως παρατηρούν αναλυτές και διπλωματικοί κύκλοι, δεν κατόρθωσαν να διευθετήσουν εγκαίρως ορισμένα καίρια θέματα που σχετίζονται με την ΑΟΖ, ειδικά με την Κύπρο και την Τουρκία.

Η εκκρεμότητα της Ελληνοκυπριακής ΑΟΖ

Παρά τις επανειλημμένες δηλώσεις από πλευράς Αθηνών ότι η ΑΟΖ μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου θα οριοθετηθεί «όταν έρθει η ώρα», έως σήμερα δεν έχει γίνει καμία επίσημη πράξη προς την κατεύθυνση αυτή. Η απουσία συμφωνίας –ακόμη και σε επίπεδο μνημονίου κατανόησης– στερεί από την Ελλάδα και την Κύπρο τη δυνατότητα κοινής διεκδίκησης δικαιωμάτων στην περιοχή μεταξύ Ρόδου και Κύπρου, και δημιουργεί χώρο για την εμπλοκή τρίτων παραγόντων, πρωτίστως της Τουρκίας.

Είναι χαρακτηριστικό ότι δεν έχει υποβληθεί ποτέ από τις δύο χώρες στον ΟΗΕ κοινό σχέδιο ή χάρτης οριοθέτησης, όπως είχε κάνει η Τουρκία το 2019 με τη Λιβύη. Η συμφωνία αυτή, γνωστή ως τουρκολιβυκό μνημόνιο, έχει κατατεθεί και αναρτηθεί επίσημα στα έγγραφα των Ηνωμένων Εθνών, ως Πίνακας 105, αποκτώντας νομική υπόσταση παρά την αντίδραση της Ελλάδας και της Ε.Ε.

Από την πλευρά της, η Άγκυρα εδώ και χρόνια έχει διακηρύξει ότι οποιαδήποτε λύση του Κυπριακού προβλήματος θα πρέπει να περιλαμβάνει την ενεργειακή ισότητα των δύο κοινοτήτων στο νησί. Ο Πρόεδρος Ερντογάν, ήδη από τη δεκαετία του 2010, είχε συνδέσει τα ενεργειακά δικαιώματα με την αναγνώριση δύο ισότιμων κρατικών οντοτήτων στην Κύπρο. Αυτός ο όρος επανέρχεται συστηματικά, ιδίως όταν πρόκειται για έρευνες και γεωτρήσεις εντός της κυπριακής ΑΟΖ.

Η τουρκική διπλωματία έχει επιχειρήσει επανειλημμένα να εδραιώσει την παρουσία της στην Ανατολική Μεσόγειο μέσω της ένταξης των Τουρκοκυπρίων ως ισότιμων συνομιλητών και της αμφισβήτησης της κυπριακής και ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Η διαρκής αποφυγή ουσιαστικής απάντησης από την Αθήνα, αλλά και η μη κατοχύρωση της ελληνοκυπριακής ΑΟΖ στον ΟΗΕ, ενισχύουν την τουρκική επιχειρηματολογία στο διεθνές πεδίο.

Η μερική συμφωνία με την Αίγυπτο

Το 2020 η Ελλάδα υπέγραψε συμφωνία με την Αίγυπτο για την οριοθέτηση ΑΟΖ μεταξύ των δύο χωρών. Ωστόσο, η συμφωνία αφορά μόνο ένα τμήμα (Α–Ε) της προβλεπόμενης ζώνης, χωρίς να επεκτείνεται ανατολικά του 28ου Μεσημβρινού, που θεωρείται κρίσιμη περιοχή. Η επιλογή αυτή αποδόθηκε τότε στην ανάγκη να μην οξυνθούν οι σχέσεις με την Τουρκία, αλλά στην πράξη δημιούργησε ένα κενό που παραμένει μέχρι σήμερα ανεπίλυτο.

Παρά την υπογραφή του συμφώνου, η Ελλάδα δεν έχει καταθέσει πλήρη συντεταγμένες της ΑΟΖ της στον ΟΗΕ, με αποτέλεσμα μεγάλα θαλάσσια τμήματα να παραμένουν «γκρίζες ζώνες» από άποψη διεθνούς δικαίου. Οι συντεταγμένες αυτές είναι απαραίτητες για την αποτροπή αμφισβητήσεων και την επίσημη αναγνώριση των κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Ο σχεδιασμός μεταφοράς φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας από την Αν. Μεσόγειο προς την Ε.Ε. στηρίζεται στην προϋπόθεση ύπαρξης ασφαλών και αναγνωρισμένων διαδρομών. Η έλλειψη συμφωνιών οριοθέτησης στις περιοχές ανάμεσα στην Κρήτη, το Καστελόριζο και την Κύπρο συνιστά εμπόδιο στην υλοποίηση μεγάλων έργων, όπως ο αγωγός EastMed ή η ηλεκτρική διασύνδεση Κύπρου–Κρήτης.

Τα σχέδια αυτά παραμένουν στα χαρτιά ή καθυστερούν, λόγω των διεκδικήσεων της Τουρκίας και των νομικών αβεβαιοτήτων που απορρέουν από την ελλιπή κατοχύρωση ΑΟΖ. Η Αθήνα, παρά την έντονη πολιτική προβολή των σχεδίων αυτών, δεν έχει μέχρι στιγμής προχωρήσει σε ολοκληρωμένη διπλωματική στρατηγική που να καλύπτει τις νομικές και γεωπολιτικές προϋποθέσεις υλοποίησής τους.

Οι διεθνείς ισορροπίες και το μέλλον

Η επιτυχία της Ελλάδας ως σταθεροποιητικός παράγοντας στην Αν. Μεσόγειο συναρτάται σε μεγάλο βαθμό με την ικανότητά της να διαχειριστεί τις εκκρεμότητες και να αντιμετωπίσει την τουρκική στρατηγική πίεση. Παρότι έχει προχωρήσει σε μια σειρά από πολυμερείς πρωτοβουλίες και συμμαχίες –όπως η συμμετοχή στον EastMed Gas Forum, η σύμπραξη με τη Γαλλία και οι κοινές ασκήσεις με το Ισραήλ και την Αίγυπτο–, η απουσία συγκεκριμένων διπλωματικών ενεργειών ως προς την κατοχύρωση ΑΟΖ δημιουργεί στρατηγικά ελλείμματα.

Το παράδειγμα της Τουρκίας, η οποία μέσω της συμφωνίας με τη Λιβύη απέκτησε ένα εργαλείο πίεσης και αναβάθμισης της θέσης της, αναδεικνύει τις δυνατότητες που προσφέρει η προληπτική διπλωματία. Αντίστοιχη πρωτοβουλία από πλευράς Ελλάδας και Κύπρου, με κοινή κατάθεση πρότασης στον ΟΗΕ, θα μπορούσε να προσδώσει σταθερότητα και προβλεψιμότητα στην περιοχή.

Παράλληλα, η παρατεταμένη εκκρεμότητα με την οριοθέτηση ΑΟΖ στην κρίσιμη περιοχή του 28ου Μεσημβρινού διατηρεί ανοικτή τη δυνατότητα τουρκικής παρέμβασης, τόσο διπλωματικής όσο και επιχειρησιακής. Οι ενεργειακοί σχεδιασμοί, που στηρίζονται στην αρχή της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης, εξαρτώνται από την αναγνώριση και την αποδοχή των σχετικών ορίων από τη διεθνή κοινότητα.