Ιράν: Τα πέντε σενάρια της επόμενης ημέρας

Το Ιράν εισέρχεται σε μια εξαιρετικά αβέβαιη μεταπολεμική φάση, με το ερώτημα να τίθεται πλέον ευθέως: μπορεί το 2026 να σηματοδοτήσει τη γέννηση μιας Τρίτης Ισλαμικής Δημοκρατίας, μετά την πρώτη περίοδο 1979-1989 και τη δεύτερη περίοδο 1989-2026; Η απάντηση δεν είναι δεδομένη, καθώς η επόμενη ημέρα εξαρτάται από την ισορροπία ανάμεσα στους μουλάδες, τους Φρουρούς της Επανάστασης, τις εθνοτικές μειονότητες, τους μεταρρυθμιστές και τις εξωτερικές πιέσεις.

Το γεωπολιτικό τοπίο που διαμορφώνεται είναι εξαιρετικά σύνθετο. Από τον κίνδυνο εσωτερικής αποσύνθεσης και «βαλκανοποίησης» έως το ενδεχόμενο ενός σκληρότερου θεοκρατικού καθεστώτος, οι εξελίξεις στο Ιράν θα επηρεάσουν όχι μόνο τη Μέση Ανατολή, αλλά και την παγκόσμια οικονομία. Στο κέντρο της ανησυχίας βρίσκονται το πυρηνικό πρόγραμμα, οι βαλλιστικοί πύραυλοι, οι περιφερειακοί πληρεξούσιοι της Τεχεράνης και τα Στενά του Ορμούζ, από όπου περνά κρίσιμο μέρος του διεθνούς ενεργειακού εμπορίου.

Το πρώτο σενάριο είναι η συνέχιση του σημερινού θεοκρατικού μοντέλου, με ανασυγκρότηση του καθεστώτος γύρω από τον ανώτατο ηγέτη Μοτζταμπά Χαμενεΐ. Σε αυτή την εκδοχή, ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, το υπουργικό συμβούλιο, τα δικαστήρια, το Συμβούλιο των Φρουρών και το Κοινοβούλιο θα συνεχίσουν να λειτουργούν εντός του ιδεολογικού πλαισίου του μαχητικού σιιτικού Ισλάμ.

Με δεδομένο ότι πάνω από το 80% του ιρανικού πληθυσμού είναι σιίτες, το καθεστώς θα μπορούσε να επιχειρήσει να ανακτήσει τη συνοχή του στηριζόμενο στην ιστορική του βάση. Σε αυτό το πλαίσιο, το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης θα εξακολουθούσε να λειτουργεί ως παράλληλη στρατιωτική και πολιτική δύναμη απέναντι στον τακτικό στρατό, την Artesh, διατηρώντας κρίσιμο ρόλο στην εσωτερική καταστολή και στην εξωτερική δράση.

Οι Φρουροί της Επανάστασης διαθέτουν εσωτερικό και εξωτερικό βραχίονα, κατά τρόπο που θυμίζει τις υπηρεσίες ασφαλείας αυταρχικών καθεστώτων της περιοχής. Σε ένα τέτοιο σενάριο, η Τεχεράνη θα επιχειρούσε να ανασυγκροτήσει το οπλοστάσιό της, να επαναχρηματοδοτήσει τους περιφερειακούς της συμμάχους και να χρησιμοποιήσει το Στενό του Ορμούζ ως εργαλείο πίεσης μέσω ελέγχων, διοδίων ή παρεμβάσεων στη ναυσιπλοΐα.

Από τη βαλκανοποίηση στον εμφύλιο

Το δεύτερο σενάριο αφορά τη σταδιακή εσωτερική διάσπαση της χώρας. Μετά από μια κατάπαυση του πυρός, το Ιράν θα μπορούσε να εισέλθει σε περίοδο πολιτικής αποδυνάμωσης, κατά την οποία οι εθνοτικές και περιφερειακές ομάδες θα διεκδικούσαν μεγαλύτερο ρόλο στη διαμόρφωση της επόμενης ημέρας. Βαλούχοι, Κούρδοι, Τουρκμένοι και άλλες κοινότητες θα μπορούσαν να κινηθούν πιο αυτόνομα, ιδίως εάν το κεντρικό κράτος εμφανιστεί στρατιωτικά και οικονομικά εξαντλημένο.

Η «βαλκανοποίηση» του Ιράν θα αποτελούσε εξαιρετικά επικίνδυνη εξέλιξη. Η χώρα διαθέτει μεγάλο πληθυσμό, σύνθετη εθνοτική σύνθεση, κρίσιμες ενεργειακές υποδομές και στρατηγική γεωγραφική θέση. Εάν το καθεστώς δεν μπορέσει να ανασυγκροτήσει τον στρατιωτικό και διοικητικό του μηχανισμό μετά από εκτεταμένες καταστροφές, οι εσωτερικές φυγόκεντρες τάσεις θα ενισχυθούν, με ανυπολόγιστες συνέπειες για τη Μέση Ανατολή.

Το τρίτο σενάριο είναι ακόμη πιο επικίνδυνο: διολίσθηση σε εμφύλιο πόλεμο. Οι παραλληλισμοί με τη Συρία του Μπασάρ αλ Άσαντ είναι εμφανείς. Και στις δύο περιπτώσεις, αυταρχικά καθεστώτα που δεν εμπιστεύονται τους ίδιους τους πολίτες τους αντιμετωπίζουν κοινωνίες με βαθιές πολιτικές, οικονομικές και γενεακές αντιθέσεις. Η βίαιη καταστολή των διαμαρτυριών στη Συρία άνοιξε τον δρόμο για δεκατρία χρόνια πολέμου. Στο Ιράν, ένα αντίστοιχο σενάριο θα είχε ακόμη μεγαλύτερο γεωπολιτικό βάρος.

Ο Μοτζταμπά Χαμενεΐ θεωρείται σκληροπυρηνικότερος από τον πατέρα του. Εάν επιχειρήσει να καταπνίξει κάθε αίτημα για πολιτική ελευθερία, κοινωνική δικαιοσύνη και οικονομική μεταρρύθμιση, η σύγκρουση με μεγάλα τμήματα της κοινωνίας θα μπορούσε να κλιμακωθεί. Η στενή σχέση του με το IRGC θα του έδινε ισχυρό κατασταλτικό μηχανισμό, αλλά όχι κατ’ ανάγκη πολιτική νομιμοποίηση.

Σε αντίθεση με τη Συρία, το Ιράν έχει πολύ μεγαλύτερο πληθυσμό, βαθύτερη κρατική παράδοση και σημαντικές αστικές περιοχές όπου οι απαιτήσεις για μεταρρυθμίσεις εμφανίζονται περιοδικά με ένταση. Ένας εμφύλιος πόλεμος στο Ιράν θα ήταν δύσκολο να περιοριστεί εντός συνόρων. Θα μπορούσε να συμπαρασύρει το Ιράκ, τον Περσικό Κόλπο, τον Λίβανο, τη Συρία, την Υεμένη και τις διεθνείς ενεργειακές αγορές.

Μεταρρύθμιση, εξόριστοι ηγέτες και δύσκολη ειρήνη

Το τέταρτο σενάριο αφορά μια μεταβατική πορεία με στροφή προς το παρελθόν ως πολιτικό σημείο αναφοράς. Εάν υπάρξει λειτουργική εκεχειρία και αποκατασταθεί η ελεύθερη ροή εμπορίου μέσω του Ορμούζ, τμήμα της ιρανικής κοινωνίας θα μπορούσε να επιδιώξει μια ριζική απομάκρυνση από τις υπερβολές της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Στο κέντρο αυτής της συζήτησης βρίσκονται η οικονομική ελευθερία, τα δικαιώματα των γυναικών και η αναζήτηση αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης.

Σε αυτό το πλαίσιο, δεν αποκλείεται να ενισχυθεί η συζήτηση γύρω από πρόσωπα της ιρανικής διασποράς, όπως ο διάδοχος πρίγκιπας Ρεζά Παχλαβί, ως μεταβατικά σύμβολα μιας διαφορετικής πολιτικής αρχιτεκτονικής. Ένα τέτοιο σενάριο θα μπορούσε να στηριχθεί σε εσωτερικούς μεταρρυθμιστές, νεανικά κινήματα και κοινωνικές δυνάμεις που επιζητούν αποδέσμευση από τη θεοκρατική δομή. Το IRGC, ωστόσο, θα επιχειρούσε σχεδόν βέβαια να το υπονομεύσει, καθώς μια τέτοια μετάβαση θα απειλούσε άμεσα την πολιτική και οικονομική του ισχύ.

Το πέμπτο σενάριο είναι το πιο αισιόδοξο, αλλά και το πιο δύσκολο. Προϋποθέτει ότι η εναπομείνασα ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας θα αντιληφθεί πως η διαρκής σύγκρουση οδηγεί τη χώρα σε ιστορικό αδιέξοδο. Μέσα από εντατικές διαπραγματεύσεις, θα μπορούσε να υπάρξει μια πορεία σταδιακής εξομάλυνσης, με εσωτερικές μεταρρυθμίσεις, περιορισμό της καταστολής, περισσότερες ελευθερίες για τις γυναίκες, ανοιχτότερες εκλογές και οικονομική ανασυγκρότηση.

Μια τέτοια επιλογή θα απαιτούσε κατάργηση στημένων δικαστικών διαδικασιών, αποκατάσταση βασικών δικαιωμάτων, περιορισμό του ρόλου των Φρουρών της Επανάστασης και σταδιακή επανένταξη του Ιράν στη διεθνή οικονομία. Παράλληλα, η Τεχεράνη θα έπρεπε να σταματήσει τη χρηματοδότηση ξένων πληρεξούσιων οργανώσεων, να παραδώσει το εμπλουτισμένο ουράνιο που παραμένει κρυμμένο σε υπόγειες εγκαταστάσεις, να διακόψει την παραγωγή βαλλιστικών πυραύλων μεγάλου βεληνεκούς και να εγγυηθεί την πλήρη ελευθερία ναυσιπλοΐας στο Hormuz.

Σε αυτό το σενάριο, πρώην πρόεδροι όπως ο Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ, ο Μοχάμαντ Χαταμί και ο Χασάν Ροχανί θα μπορούσαν να κληθούν να παίξουν ρόλο σε μεταρρυθμίσεις που στο παρελθόν αποκρούστηκαν από το καθεστώς. Η σταδιακή εξομάλυνση των σχέσεων με το Ισραήλ και άλλα περιφερειακά κράτη θα ήταν εξαιρετικά δύσκολη, ενώ η ένταξη σε ένα πλαίσιο ανάλογο των Συμφωνιών του Αβραάμ θα απαιτούσε ιστορική μεταστροφή της ιρανικής στρατηγικής.

Το Ιράν βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη καμπή. Η Τρίτη Ισλαμική Δημοκρατία μπορεί να σημαίνει αναπαλαίωση του ίδιου αυταρχικού μοντέλου, σκληρότερη θεοκρατική σκλήρυνση, εσωτερική αποσύνθεση, μεταρρυθμιστική μετάβαση ή δύσκολη εξομάλυνση. Το βέβαιο είναι ότι η χώρα δεν μπορεί να επιστρέψει μηχανικά στο παρελθόν χωρίς κόστος. Εάν το πέμπτο, μεταρρυθμιστικό σενάριο αποτύχει, το Ιράν κινδυνεύει να αναπαραγάγει τον ιστορικό του κύκλο: επανάσταση, καταστολή, απομόνωση, σύγκρουση και νέα εθνική εξάντληση.