Κάτω από τη Δράμα κρύβεται ένας άλλος κόσμος – Τα μυστικά του υπόγειου Αγγίτη

Έναν σπάνιο και σχεδόν αθέατο κόσμο ζωής φιλοξενεί το σπήλαιο του Αγγίτη στη Δράμα, εκεί όπου τα νερά του λεκανοπεδίου του Κάτω Νευροκοπίου κινούνται μέσα από το βουνό, ακολουθούν υπόγεια διαδρομή και επανεμφανίζονται στην επιφάνεια. Πρόκειται για έναν χώρο με ιδιαίτερη γεωλογική, αρχαιολογική και βιολογική αξία, ο οποίος λειτουργεί ταυτόχρονα ως ένα μοναδικό υπόγειο οικοσύστημα.

Νέα επιστημονική έρευνα που πραγματοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος «Βιοποικιλότητα στους Αρχαιολογικούς Χώρους ΙΙ» – ΒΙΑΣ ΙΙ φέρνει στο φως σημαντικά στοιχεία για τη ζωή που έχει αναπτυχθεί μέσα στο σπήλαιο. Μέχρι σήμερα έχουν προσδιοριστεί τουλάχιστον 24 διαφορετικά είδη οργανισμών, ανάμεσά τους και τρία ενδημικά είδη, τα οποία έχουν καταγραφεί αποκλειστικά στη συγκεκριμένη περιοχή.

Το σπήλαιο του Αγγίτη, γνωστό και ως σπήλαιο του Μααρά, εντάχθηκε στο πρόγραμμα ΒΙΑΣ ΙΙ τον Οκτώβριο του 2025. Το πρόγραμμα υλοποιείται από το υπουργείο Πολιτισμού σε συνεργασία με το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, τον Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

Η σημασία του χώρου είναι διπλή και σε μεγάλο βαθμό μοναδική, καθώς συνδυάζει έναν σημαντικό αρχαιολογικό χώρο με ένα υπόγειο φυσικό περιβάλλον εξαιρετικής επιστημονικής αξίας.

Ο βιολόγος και μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Σάββας Παραγκαμιάν, μέλος της επιστημονικής ομάδας, περιγράφει τον Αγγίτη ως ένα από τα σημαντικότερα υπόγεια συστήματα της Ελλάδας.

Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, χαρακτηρίζει το σπήλαιο ως το σημαντικότερο υπόγειο ποτάμι της χώρας και ως ένα πραγματικό «σπήλαιο-φαινόμενο», τονίζοντας ότι η αξία του δεν περιορίζεται στη γεωλογία, αλλά επεκτείνεται ταυτόχρονα στη βιολογία και την αρχαιολογία.

Ένας ολόκληρος υγρότοπος κρυμμένος κάτω από τη γη

Ο Αγγίτης λειτουργεί ουσιαστικά ως υπόγειος υγρότοπος. Τα νερά που συγκεντρώνονται από το λεκανοπέδιο του Κάτω Νευροκοπίου διοχετεύονται, μεταξύ άλλων, προς τον υπόγειο ποταμό του σπηλαίου, ο οποίος διασχίζει το βουνό και στη συνέχεια εκβάλλει στην πεδιάδα.

Η λειτουργία αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς το νερό που κινείται μέσα από το υπόγειο σύστημα δεν υποστηρίζει μόνο τη ζωή στο εσωτερικό του σπηλαίου, αλλά συμβάλλει συνολικά στον φυσικό πλούτο της περιοχής και παρέχει κρίσιμες οικοσυστημικές υπηρεσίες στην τοπική κοινωνία.

Η αποστολή του ΒΙΑΣ ΙΙ είχε ως βασικό στόχο να καταγράψει με μεγαλύτερη ακρίβεια την κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος, να φωτογραφίσει και να τεκμηριώσει την πανίδα, να εκτιμήσει την κατάσταση των πληθυσμών των ενδημικών ειδών και να αναζητήσει οργανισμούς που ενδεχομένως δεν είχαν μέχρι σήμερα καταγραφεί.

Στην ερευνητική ομάδα συμμετείχαν οι Σάββας Παραγκαμιάν, Ολυμπία Μπατσιάμη, Αλεξάνδρα Σαμολαδά, Ιωάννα Μυλωνά, Παναγιώτης Καρακουλάκης, Καλούστ Παραγκαμιάν και Χρήστος Πέννος, ενώ σημαντική ήταν και η συνδρομή του Σπηλαιολογικού Συλλόγου Πρωτέα Θεσσαλονίκης.

Η αξία της βιοποικιλότητας του Αγγίτη δεν αποτυπώνεται μόνο στον συνολικό αριθμό των ειδών. Ακόμη μεγαλύτερη επιστημονική σημασία έχουν οι οργανισμοί που έχουν εξελιχθεί ώστε να μπορούν να ζουν αποκλειστικά ή σχεδόν αποκλειστικά στις ιδιόμορφες συνθήκες του υπόγειου περιβάλλοντος.

Ανάμεσα στα ευρήματα ξεχωρίζει ένα ενδημικό κολεόπτερο, δηλαδή ένα είδος σκαθαριού που έχει συνδεθεί με το συγκεκριμένο σπήλαιο, καθώς και διαφορετικοί υδρόβιοι οργανισμοί που ζουν μέσα στον υπόγειο ποταμό.

Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί ένα μικροσκοπικό ενδημικό αμφίποδο, το οποίο μοιάζει με μικρή γαρίδα και έχει μήκος μόλις περίπου πέντε χιλιοστά. Πρόκειται για έναν οργανισμό χωρίς μάτια, λευκού χρώματος, ο οποίος έχει προσαρμοστεί πλήρως στις συνθήκες απόλυτου σκότους.

Όπως εξηγεί ο Σάββας Παραγκαμιάν, τα συγκεκριμένα ζώα μπορούν να εντοπιστούν σε μικρές γούρνες νερού δεξιά και αριστερά κατά μήκος του σπηλαίου, αποτελώντας ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα ζωής που έχει εξελιχθεί χωρίς την παρουσία φωτός.

Εξίσου χαρακτηριστική είναι η παρουσία της πετροκαραβίδας Austropotamobius torrentium. Όταν το είδος αυτό βρίσκεται έξω από το σπήλαιο, στο ποτάμι, εμφανίζει σκούρο καφέ χρωματισμό και σκληρό εξωσκελετό. Μέσα στο σπήλαιο, όμως, η εμφάνισή του αλλάζει και αποκτά γαλάζια απόχρωση.

Η συγκεκριμένη διαφοροποίηση αποτελεί, σύμφωνα με τους ερευνητές, μια χαρακτηριστική εικόνα των ιδιαίτερων συνθηκών που επικρατούν μέσα στον υπόγειο κόσμο του Αγγίτη.

Οι οργανισμοί αυτοί μπορεί να είναι μικροί σε μέγεθος, όμως η παρουσία και η κατάσταση των πληθυσμών τους αποτελούν σημαντικό δείκτη για τη συνολική υγεία του οικοσυστήματος και της περιοχής Natura 2000.

Καθοριστικό ρόλο παίζουν τα υπόγεια νερά, καθώς μέσα από αυτά μεταφέρονται τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά που επιτρέπουν στους οργανισμούς να επιβιώνουν σε ένα περιβάλλον όπου απουσιάζει το φως και οι διαθέσιμες πηγές τροφής είναι εξαιρετικά περιορισμένες.

Η επιστημονική έρευνα βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη και, όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, το σπήλαιο απαιτεί συστηματικότερη και μακροχρόνια μελέτη. Πολλά στοιχεία της υπόγειας πανίδας δεν έχουν ακόμη καταγραφεί πλήρως, ενώ υπάρχουν σημαντικές παράμετροι που χρειάζονται περαιτέρω τεκμηρίωση και προστασία.

Από την καταγραφή των ειδών στη θωράκιση του Αγγίτη

Η έρευνα στο σπήλαιο αποτελεί τμήμα μιας ευρύτερης επιστημονικής προσπάθειας που επιχειρεί να συνδέσει τη φυσική βιοποικιλότητα με την πολιτιστική κληρονομιά.

Το πρόγραμμα ΒΙΑΣ ΙΙ αποτελεί συνέχεια της πρώτης αντίστοιχης δράσης, κατά την οποία είχαν καταγραφεί περισσότερα από 10.460 είδη χλωρίδας και πανίδας σε 20 εμβληματικούς αρχαιολογικούς χώρους της χώρας.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν η Ακρόπολη, η Αρχαία Ολυμπία, οι Δελφοί και η Δήλος, αναδεικνύοντας ότι οι αρχαιολογικοί χώροι δεν αποτελούν μόνο σημεία ιστορικής και πολιτιστικής αξίας, αλλά συχνά λειτουργούν και ως σημαντικά καταφύγια βιοποικιλότητας.

Στο νέο πρόγραμμα, συνολικού προϋπολογισμού 1.090.120 ευρώ, έχουν ενταχθεί μεταξύ άλλων το σπήλαιο και οι πηγές του Αγγίτη, καθώς και το σπήλαιο του Ευριπίδη στη Σαλαμίνα.

Η ένταξη των συγκεκριμένων χώρων αποτυπώνει την προσπάθεια να αναγνωριστεί ακόμη περισσότερο η ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στο φυσικό περιβάλλον, τη γεωλογία, την αρχαιολογία και την ανθρώπινη ιστορία.

Το πρόγραμμα συντονίζεται από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, υπό την επιστημονική εποπτεία του καθηγητή Παναγιώτη Παφίλη.

Παράλληλα, ο σπηλαιολόγος και επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Γεωλογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Χρήστος Πέννος, παρακολουθεί συστηματικά εδώ και χρόνια το σπήλαιο του Αγγίτη σε διαφορετικές εποχές.

Στο εσωτερικό του έχουν εγκατασταθεί ειδικά όργανα μέτρησης, τα οποία καταγράφουν μεταβολές στη στάθμη του νερού και άλλες παραμέτρους που μπορούν να δώσουν στους επιστήμονες μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τον τρόπο λειτουργίας του υπόγειου συστήματος.

Ιδιαίτερη σημασία είχε επίσης η συμμετοχή του διακεκριμένου Έλληνα βιολόγου και σπηλαιολόγου Καλούστ Παραγκαμιάν, ο οποίος είχε μελετήσει τις πηγές του Αγγίτη ήδη από τη δεκαετία του 1990.

Η νέα αποστολή επιχειρεί να επανεξετάσει παλαιότερα δεδομένα, να επιβεβαιώσει την παρουσία γνωστών ειδών και να δημιουργήσει μία περισσότερο ολοκληρωμένη επιστημονική βάση για τη μελλοντική προστασία του σπηλαίου.

Το ζητούμενο πλέον είναι η επιστημονική γνώση να μετατραπεί σε αποτελεσματικό εργαλείο διαχείρισης και διατήρησης ενός εξαιρετικά ευαίσθητου οικοσυστήματος.

Το σπήλαιο του Αγγίτη αποτελεί κάτι πολύ περισσότερο από ένα εντυπωσιακό γεωλογικό μνημείο. Κάτω από την επιφάνεια της γης λειτουργεί ένας ολόκληρος ζωντανός κόσμος, όπου το νερό, τα πετρώματα και οργανισμοί που έχουν προσαρμοστεί στο απόλυτο σκοτάδι συνυπάρχουν εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Κάθε νέα επιστημονική αποστολή αποκαλύπτει ένα ακόμη κομμάτι αυτού του υπόγειου οικοσυστήματος. Και όσο αυξάνονται οι γνώσεις για τα μοναδικά είδη που φιλοξενεί ο Αγγίτης, τόσο πιο επιτακτική γίνεται η ανάγκη προστασίας του, ώστε ένας κόσμος που διαμορφώθηκε αθέατος κάτω από τη γη να συνεχίσει να υπάρχει και στις επόμενες γενιές.