Κυκλική οικονομία στη γεωργία: Το νέο μοντέλο παραγωγής

Η συζήτηση γύρω από το μέλλον της ελληνικής γεωργίας επαναπροσδιορίζεται, με την κυκλική οικονομία να αναδεικνύεται σε κεντρικό άξονα του νέου παραγωγικού μοντέλου. Η στροφή αυτή δεν είναι απλώς μια τάση, αλλά μια αναγκαιότητα που συνδέεται άρρηκτα με τη μείωση της σπατάλης, τη βελτίωση της ποιότητας των εδαφών, τη συγκράτηση του κόστους παραγωγής και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των αγροτικών εκμεταλλεύσεων απέναντι στις ολοένα και πιο έντονες πιέσεις της κλιματικής κρίσης.

Σε μια εποχή όπου ο πρωτογενής τομέας καλείται να παράγει περισσότερο με λιγότερες εισροές και μεγαλύτερη προστασία των φυσικών πόρων, η αξιοποίηση των αγροτικών υπολειμμάτων, των κλαδεμάτων, των πράσινων αποβλήτων, των κτηνοτροφικών αποβλήτων και των βιοαποβλήτων μετατρέπεται σε κρίσιμο πεδίο πολιτικής και πρακτικής εφαρμογής. Ο Γενικός Γραμματέας Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Σπύρος Πρωτοψάλτης, τονίζει ότι η σύγχρονη γεωργία δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται αποκομμένα από το έδαφος, το νερό, τη βιοποικιλότητα, το κλίμα και την ποιότητα της τροφής που φτάνει στον καταναλωτή. Η μεγάλη πρόκληση, όπως επισημαίνει, δεν είναι μόνο η ποσοτική αύξηση της παραγωγής, αλλά η ποιοτική της αναβάθμιση, με μικρότερη σπατάλη, λιγότερες εισροές, μεγαλύτερη προστασία των φυσικών πόρων και περισσότερη αξία για τον παραγωγό.

Αλλαγή νοοτροπίας: Από το απόβλητο στον πόρο

Στο επίκεντρο αυτής της μετάβασης βρίσκεται μια ριζική αλλαγή αντίληψης γύρω από τα υπολείμματα της παραγωγικής διαδικασίας. Υλικά που μέχρι σήμερα αντιμετωπίζονταν ως βάρος ή κόστος διαχείρισης μπορούν, εφόσον συλλέγονται και επεξεργάζονται σωστά, να επιστρέψουν στη γη ως οργανική ουσία, κομπόστ ή εδαφοβελτιωτικό υλικό. Ο κ. Πρωτοψάλτης υπογραμμίζει ότι το νόημα της κυκλικής οικονομίας στη γεωργία είναι ακριβώς αυτή η μετάβαση από τη λογική του απορρίμματος στη λογική του πόρου. Τα υπολείμματα καλλιεργειών, τα κλαδέματα, τα πράσινα απόβλητα, τα κτηνοτροφικά απόβλητα και τα βιοαπόβλητα μπορούν να αποτελέσουν πολύτιμες πρώτες ύλες για την αναζωογόνηση του εδάφους.

Η χρήση κομπόστ, σύμφωνα με τον ίδιο, έχει άμεση πρακτική σημασία για την παραγωγή. Μπορεί να βελτιώσει την ικανότητα του εδάφους να συγκρατεί νερό και θρεπτικά στοιχεία, να ενισχύσει τον αερισμό του, να συμβάλει στη σταδιακή απελευθέρωση θρεπτικών στοιχείων και να περιορίσει δραστικά την ανάγκη για χημικά λιπάσματα. Αυτή η πρακτική όχι μόνο μειώνει το κόστος για τον παραγωγό, αλλά συμβάλλει και στη μακροπρόθεσμη υγεία του εδάφους, καθιστώντας το πιο ανθεκτικό στη διάβρωση και την ξηρασία.

Η σύνδεση με τη βιολογική γεωργία

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η σύνδεση της κυκλικής οικονομίας με τη βιολογική παραγωγή. Η βιολογική γεωργία προϋποθέτει ένα ζωντανό, υγιές και γόνιμο έδαφος, καθώς και παραγωγικές πρακτικές που μειώνουν την εξάρτηση από χημικές εισροές και στηρίζονται περισσότερο στη φυσική λειτουργία του αγροοικοσυστήματος. Στην Ελλάδα, η βιολογική παραγωγή έχει γνωρίσει σημαντική ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια, με τους βιολογικούς παραγωγούς να αυξάνονται από 34.000 το 2020 σε 119.000 το 2024. Την περίοδο 2017-2024 καταβλήθηκαν 1,265 δισ. ευρώ μέσω δράσεων για την εφαρμογή μεθόδων βιολογικής παραγωγής.

Ωστόσο, ο κ. Πρωτοψάλτης προειδοποιεί ότι η βιολογική παραγωγή δεν μπορεί να στηριχθεί μόνο στην αύξηση των παραγωγών ή των εκτάσεων. Πρέπει να στηριχθεί στην αξιοπιστία. Ένα βιολογικό προϊόν χωρίς εμπιστοσύνη, χωρίς πραγματικούς ελέγχους, χωρίς ιχνηλασιμότητα και χωρίς καθαρούς κανόνες χάνει την αξία του και αδικεί πρώτα απ' όλα τους παραγωγούς που δουλεύουν σωστά. Κατεύθυνση του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων είναι η περαιτέρω ανάπτυξη της βιολογικής παραγωγής, αλλά με έμφαση στην αξιοπιστία, τη διαφάνεια, τους ελέγχους, τα ψηφιακά εργαλεία και την προστασία τόσο του παραγωγού όσο και του καταναλωτή.

Εργαλεία και προοπτικές της ΚΑΠ

Σημαντικό ρόλο στη μετάβαση προς ένα πιο κυκλικό και βιώσιμο μοντέλο παραγωγής μπορούν να διαδραματίσουν τα εργαλεία του Στρατηγικού Σχεδίου της ΚΑΠ. Ήδη εφαρμόζεται δράση για εφαρμογές κυκλικής οικονομίας στη γεωργία, με στόχο την επιστροφή στο χωράφι της βιομάζας που αφαιρείται από αυτό, σε μορφή κομπόστ ή μέσω άλλων ορθών πρακτικών διαχείρισης.

Παράλληλα, προβλέπεται στήριξη για επενδύσεις κυκλικής οικονομίας και ενεργειακές επενδύσεις στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις. Πρόκειται για παρεμβάσεις που μπορούν να αφορούν τη διαχείριση αποβλήτων, την αξιοποίηση υποπροϊόντων και υπολειμμάτων, τον εξοπλισμό κομποστοποίησης, το βιοαέριο και άλλες υποδομές που μειώνουν το περιβαλλοντικό αποτύπωμα και ενισχύουν την ανταγωνιστικότητα των εκμεταλλεύσεων. Όπως αναφέρει ο Γενικός Γραμματέας, τα εργαλεία υπάρχουν και πρέπει να αξιοποιηθούν με τρόπο που να δίνουν πραγματικό αποτέλεσμα στην παραγωγή, μειώνοντας τη σπατάλη, προστατεύοντας το έδαφος, περιορίζοντας τις ανάγκες για εισροές και στηρίζοντας το εισόδημα του παραγωγού.

Στο ίδιο πλαίσιο, σημαντικές δυνατότητες μπορούν να προκύψουν και μέσα από το πρόγραμμα LEADER, με τοπικές παρεμβάσεις που συνδέουν την εξοικονόμηση ενέργειας και νερού, τη βιοοικονομία και την κυκλική οικονομία με τις ανάγκες κάθε περιοχής.

Ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και η τεχνολογία του βιοαερίου

Κρίσιμος είναι και ο ρόλος των Δήμων, καθώς η κυκλική οικονομία δεν εφαρμόζεται μόνο μέσα από κεντρικές πολιτικές, αλλά κυρίως στην πράξη, σε τοπικό επίπεδο. Εκεί όπου υπάρχουν αγρότες, κτηνοτρόφοι, συνεταιρισμοί, λαϊκές αγορές, πράσινα απόβλητα, κλαδέματα, τοπικές υποδομές και πραγματικές ανάγκες διαχείρισης. Οι Δήμοι μπορούν να συμβάλουν στη συλλογή στην πηγή, στη διαχείριση πράσινων αποβλήτων, στη σύνδεση με παραγωγούς, συνεταιρισμούς και μονάδες κομποστοποίησης ή βιοαερίου, αλλά και στην ενημέρωση των τοπικών κοινωνιών.

Ο κ. Πρωτοψάλτης κάνει ειδική αναφορά στην αναερόβια χώνευση και το βιοαέριο, ως παραδείγματα ενός μοντέλου που μπορεί να λειτουργήσει με πολλαπλά οφέλη. Ο αγρότης και ο κτηνοτρόφος απαλλάσσονται από υπολείμματα και απόβλητα, η μονάδα παράγει ενέργεια και το χωνεμένο υπόλειμμα μπορεί να επιστρέψει στο χωράφι ως εδαφοβελτιωτικό υλικό. Αυτό το μοντέλο δημιουργεί ένα κλειστό κύκλωμα όπου τα απόβλητα μετατρέπονται σε ενέργεια και λίπασμα, προσφέροντας λύσεις τόσο σε περιβαλλοντικά όσο και σε οικονομικά προβλήματα.

Το νέο υπόδειγμα που περιγράφεται βασίζεται στη συνεργασία του ΥΠΑΑΤ, των Δήμων, των παραγωγών, των κτηνοτρόφων, των συνεταιρισμών, των επιχειρήσεων και των τοπικών κοινωνιών. Στόχος είναι η κυκλική οικονομία να πάψει να είναι μια αποσπασματική πρακτική και να γίνει ένα καθημερινό εργαλείο στην ελληνική παραγωγή. Όπως καταλήγει ο Γενικός Γραμματέας, η βιολογική γεωργία και η κυκλική οικονομία δεν είναι δύο παράλληλες πολιτικές, αλλά δύο πλευρές της ίδιας μετάβασης. Μιας μετάβασης σε μια γεωργία που παράγει αξία, σέβεται το περιβάλλον, στηρίζει τον παραγωγό και απαντά στις ανάγκες της εποχής.